کلانشهر: اینترنت امروزه دیگر یک خدمت جانبی یا صرفاً ابزار ارتباطی نیست و بخش قابل توجهی از زندگی روزمره، کسب وکار، آموزش، خدمات بانکی و اداری و زنجیره تامین کشور به آن وابسته است. از همین رو، کیفیت و پایداری شبکه ارتباطی به یکی از مولفه های مهم تاب آوری اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است؛ مسئله ای که تجربه محدودیت های گسترده اینترنت در ۱۴ ماه اخیر اهمیت آن را بیش از پیش آشکار کرد.

سیدستار هاشمی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در ماه های اخیر بارها بر ضرورت فراهم شدن دسترسی باکیفیت و پایدار به اینترنت تاکید کرده است و به دنبال آن متولیان اینترنت در این وزارتخانه بارها بهبود کیفیت سرویس دهی شبکه سخن گفته اند و اینکه همزمان با افزایش ترافیک، موضوع ارتقای ظرفیت و کیفیت شبکه در دستور کار قرار دارد.

برای نمونه بهزاد اکبری مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت که متولی مدیریت ترافیک شبکه است از افزایش بیش از ۵۰ درصدی ترافیک بین الملل کشور در بازه ۱۵ ماهه از ابتدای دولت چهاردهم تا دی ماه سال گذشته خبر داده هرچند این موفقیت با دو قطع متوالی اینترنت بین الملل ابتر ماند.

وی ۱۹ خرداد و پس از بازگشت اینترنت گفته بود که ترافیک اینترنت پس از بازگشایی تدریجی شبکه در حال افزایش است و اکنون به ۷۸ درصد سطح ثبت شده در اول دی ماه ۱۴۰۴ رسیده است.

مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت هرچند اثر فیلترینگ بر کیفیت اینترنت را رد نمی کند اما بر این نکته هم تاکید دارد در کیفیت سرویسی که کاربران دریافت می کنند عوامل مختلفی مثل فیلترینگ و تحریم ها نیز تاثیرگذار است؛ به این معنا که کاربر ایرانی علاوه بر محدودیت های داخلی، به دلیل محدودیت های خارجی اعمال شده مجبور است از تغییر آی پی استفاده کند.

وی غفلت از سرمایه گذاری در زیرساخت ها در سال های گذشته را از دیگر دلایل افت کیفیت اینترنت می داند و بر این باور است که با وجود رشد ترافیک مصرفی، به دلیل آنکه سرمایه گذاری ها متناسب با مصرف نبوده، مشکلاتی در اینترنت وجود دارد.

بر این اساس نمی توان مسئله اینترنت را فقط با یک شاخص مانند «سرعت» سنجید. کیفیت تجربه کاربر به مجموعه ای از عوامل از جمله ظرفیت شبکه، تاخیر، پایداری ارتباط، کیفیت مسیرهای بین المللی، ظرفیت اپراتورها و وضعیت شبکه دسترسی بستگی دارد.

فاصله میان پوشش و اتصال فیبر نوری

یکی از مهم ترین مسیرهای وزارت ارتباطات برای ارتقای کیفیت اینترنت، توسعه فیبر نوری است که ظرفیت و پایداری بالاتری نسبت به شبکه های قدیمی مبتنی بر سیم مسی دارد؛ در همین زمینه، مسئولان وزارت ارتباطات از تحقق پوشش ۱۰ میلیون خانوار در پروژه فیبر نوری و فعال بودن حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار اتصال خبر داده اند. این فاصله میان «پوشش» و «اتصال» نشان می دهد توسعه فیزیکی شبکه به تنهایی کافی نیست و باید فرایند اتصال مشترک، تجهیزات سمت کاربر و ارائه سرویس نیز تکمیل شود.

وزیر ارتباطات نیز بر همین موضوع تاکید کرده و گفته است هر نوع ایجاد پوشش در پروژه فیبر نوری باید در مدت کوتاهی به اتصال واقعی مشترک منجر شود تا کاربران ارتقای کیفیت را تجربه کنند.

سیم مسی؛ میراثی که باید کنار گذاشته شود

بخشی از شبکه دسترسی ثابت کشور همچنان بر بستر زیرساخت های قدیمی فعالیت می کند و گذار از سیم مسی به فیبر نوری یکی از چالش های اصلی توسعه اینترنت پرسرعت به شمار می رود. در چنین شرایطی، توسعه فیبر تنها به معنای کشیدن کابل نیست؛ بلکه نیازمند سرمایه گذاری اپراتورها، نوسازی تجهیزات، توسعه مراکز داده و ارتقای ظرفیت شبکه انتقال است.

از سوی دیگر، در شبکه سیار نیز افزایش مصرف داده و رشد تعداد کاربران، اپراتورها را ناگزیر به توسعه مداوم ظرفیت می کند. در همین راستا، سازمان تنظیم مقررات و وزارت ارتباطات برنامه هایی برای توسعه نسل های جدید ارتباطی از جمله نسل پنجم اینترنت را دنبال می کند و برای اپراتورها نیز اهداف پوشش گسترده تر این فناوری در سال های آینده تعیین شده است.

بنابراین، بخشی از کُندی یا ناپایداری اینترنت در ساعات اوج مصرف می تواند به نسبت میان ظرفیت شبکه و حجم تقاضا مربوط باشد؛ مسئله ای که با توسعه زیرساخت، مدیریت ترافیک و سرمایه گذاری مستمر باید کنترل شود.

حمید فتاحی رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بر هدایت اپراتورهای ارتباطی به سمت استفاده از فناوری های جدید تاکید دارد تا کیفیت و ظرفیت شبکه متناسب با نیاز کاربران ارتقا یابد.

فتاحی به پروژه مهاجرت از شبکه مسی به فیبر نوری که سال گذشته کلید خورد را یکی از طرح های مهم وزارت ارتباطات می داند و در این ارتباط می گوید: رگولاتوری آمادگی دارد مشکلات موجود در مسیر اجرای این طرح را پیگیری کند و با همکاری شرکت مخابرات ایران و سایر مجموعه های مرتبط، زمینه اجرای هرچه بهتر آن را فراهم سازد.

محدودیت های امنیتی؛ عاملی فراتر از مشکلات فنی

در کنار عوامل فنی، نمی توان تاثیر تصمیم های امنیتی و سیاست های محدودکننده بر کیفیت و دسترسی اینترنت را نادیده گرفت. مسئولان وزارت ارتباطات در ماه های اخیر تصریح کرده اند که بخشی از محدودیت های اعمال شده در سه مقطع زمانی طی ۱۴ ماه گذشته مقاطع گذشته ناشی از شرایط امنیتی بوده است و هم زمان بر کاهش این محدودیت ها تاکید دارند.

احسان چیت ساز معاون سیاست گذاری و برنامه ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات یکی از مدیرانی است که قطع کامل اینترنت را پرهزینه ترین سناریو برای اقتصاد دانسته و درباره آثار آن بر زنجیره تامین دیجیتال هشدار داده است.

وی همچنین با اشاره به رشد جهشی تقاضای اینترنت در ایران در سال های اخیر گفت: با وجود این رشد، میزان سرمایه گذاری در زیرساخت های اینترنتی و ارتباطی کشور متناسب با آن رشد نکرده است.

فیلترینگ و یک مشکل مضاعف برای کاربران

یکی دیگر از موضوعاتی که در بحث کیفیت اینترنت مطرح می شود، استفاده گسترده کاربران از ابزارهای تغییر مسیر دسترسی برای عبور از محدودیت ها یا همان فیلترشکن ها است. وجود چنین مسیری می تواند پیچیدگی اتصال را افزایش دهد و در برخی موارد تجربه کاربر را تحت تاثیر قرار دهد؛ از این رو، کیفیت اینترنت فقط به ظرفیت خام شبکه داخلی وابسته نیست و سیاست دسترسی به خدمات و پلتفرم های بین المللی نیز در تجربه نهایی کاربران اثرگذار است.

نظرسنجی اخیر مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران نشان داد که ۷۴.۴ درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده می کنند؛ سیدستار هاشمی وزیر ارتباطات در این باره گفته است: از سال ۱۴۰۱ شاهد محدودسازی و مسدودسازی هستیم، در آن مقطع استفاده از وی پی ان و فیلترشکن ها یک موضوع ضد ارزش بود اما الان فیلترشکن ها به چالش حکمرانی در کشور تبدیل شده اند در حالی که در آن سال ها استفاده از فیلترشکن قبح داشت و کسی از آن استفاده نمی کرد.

قطع اینترنت؛ هزینه ای فراتر از ارتباطات

وابستگی فزاینده اقتصاد به اینترنت باعث شده است اختلال ارتباطی دیگر تنها به نارضایتی کاربران از سرعت یک پیام رسان یا یک وب سایت محدود نباشد. ثبت سفارش، تجارت الکترونیک، خدمات بانکی و بیمه ای، حمل ونقل، آموزش، خدمات دولت الکترونیک و حتی زنجیره تامین بسیاری از صنایع به ارتباط پایدار وابسته اند.

چیت ساز با اشاره به ماهیت فرامرزی زنجیره تامین دیجیتال تاکید کرده است که نبود اینترنت بین المللی می تواند هماهنگی با تامین کنندگان، رهگیری حمل ونقل، تبادل اسناد و مدیریت زنجیره تامین را مختل کند؛ به همین دلیل، تداوم دسترسی پایدار به اینترنت به مسئله ای اقتصادی و نه صرفاً ارتباطی تبدیل شده است.

وزیر ارتباطات در این زمینه تاکید دارد که دسترسی به اینترنت در دنیای امروز دیگر یک موضوع تجملی نیست، بلکه به بخشی از نیازهای اساسی جامعه تبدیل شده است.

به باور هاشمی، قطع اینترنت به معنای خداحافظی با بخش مهمی از مسیر توسعه هوش مصنوعی است. این بحث سیاسی نیست، بلکه یک موضوع علمی است که منطق، عدد و رقم دارد.

تاب آوری شبکه؛ از توسعه زیرساخت تا سیاست گذاری شفاف

تجربه ماه های گذشته نشان داد افزایش کیفیت اینترنت نیازمند مجموعه ای از اقدامات هم زمان است؛ توسعه فیبر نوری و تبدیل پوشش به اتصال واقعی، نوسازی تجهیزات، افزایش ظرفیت شبکه انتقال و بین الملل، توسعه نسل های جدید ارتباطی، سرمایه گذاری پایدار اپراتورها و تقویت مراکز داده از یک سو و ایجاد چارچوب روشن برای اعمال محدودیت ها از مهمترین این اقدامات به شمار می رود.

در کنار این موارد، افزایش تاب آوری شبکه در برابر حوادث و حملات سایبری نیز اهمیت ویژه ای دارد. مسئولان وزارت ارتباطات در جریان جنگ اخیر از آسیب به بخشی از زیرساخت های ارتباطی و در عین حال حفظ خدمات حیاتی کشور سخن گفتند؛ تجربه ای که ضرورت پراکندگی زیرساخت ها، مسیرهای ارتباطی جایگزین و افزایش آمادگی شبکه در شرایط بحران را برجسته کرد.

به نظر می رسد عبور از نگاه مقطعی به اینترنت و تبدیل آن به یک زیرساخت پایدار توسعه نیاز کنونی کشور است؛ زیرساختی که هم از ظرفیت و تجهیزات کافی برخوردار باشد و هم دسترسی کاربران و کسب وکارها به آن قابل پیش بینی باشد.

در چنین شرایطی، توسعه فیبر و نوسازی شبکه، بدون اصلاح فرآیندهای سیاست گذاری و ایجاد دسترسی پایدار و باکیفیت، نمی تواند به تنهایی پاسخگوی مطالبه روزافزون جامعه برای اینترنت سریع، پایدار و قابل اتکا باشد.