رییس پژوهشکده گیلان شناسی گفت: نوروز و آیینهای نوروزی ما با کارکردهای درخشان خود به روح دنیای مدرن آرامش میبخشد و این جشن، که همه مردم با همه احوالات ناخوش در تکاپو برای آماده شدن آن هستند جشنی مدرن آمیخته با سنت است.
به گزارش پایگاه خبری کلانشهر و به نقل از ایسنا، چهارشنبه سوری مراسمی است که در آخرین چهارشنبه سال، با آغوشی پر از نور و شادی به میان مردم میآید تا رنگی تازه به شبهای آخر سال شان بپاشد. هوا تاریک میشود؛ اما شعلههای آتش در هر کوی و برزن لشگری از نور را راه میاندازند تا سیاهی را شکست دهند.
واژه «چهارشنبهسوری» از دو واژه چهارشنبه نام یکی از روزهای هفته و سور به معنای جشن و شادی ساخته شدهاست. طبق آیین باستان در این روز آتش بزرگی برافروخته میشود که تا صبح زود و برآمدن خورشید روشن نگه داشته میشود که این آتش معمولاً در بعدازظهر زمانی که مردم آتش روشن میکنند، آغاز میشود.
مردم از روی آتش میپرند و میخندند و زیر لب به هنگام پرش میخوانند: زردی من از تو، سرخی تو از من …
در شاهنامه فردوسی و تاریخ بخارا ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی اشارههایی درباره بزم چهارشنبهای در نزدیکی نوروز وجود دارد که نشاندهنده کهن بودن این جشن است. مراسم سنّتی مربوط به این جشن ملّی، از دیرباز در فرهنگ سنّتی مردمان ایران زنده نگاه داشته شده است.
به هر حال در آخرین چهارشنبه سال در گیلان هم مانند سایر استانها آئینهای خاصی اجرا میشود، در این شب اسپند، کندر، گلاب و شمع باید در خانه باشد، اسپند و کندر را دود می کنند، گلاب را به صورت خود میزنند و شمع را به نیت روشنایی روشن می کنند.
رسم چهارشنبه سوری در مناطق مختلف استان گیلان متفاوت است اما تقریبا همه ی آنها بسیار شبیه به هم و قدمت چندین هزار ساله دارند که نشان دهنده قدمت تاریخ گیلان و فرهنگ گیلانیان دارد.
در شهرستان رودبار سه تا هفت کپه کاه میگذارند و آتش میزنند و از آتش سرخ رویی میخواهند.
در منطقه رستم آباد شهرستان رودبار پس از پریدن از روی آب، بزرگ خانواده دو سنگ از داخل آب بر میدارد یکی را در انبار برنج و دیگری را در انبار آرد میگذارد تا برکت بیاورد.
مردم شهرستان آستارا نیز کلش برنج را به تعداد پنج یا هفت تا نه کپه گرد میآورند و آتش میزنند، اول بزرگترها و بعد جوانترها و بچهها از روی آنها میپرند.در منطقه دیلمان نیز پنج یا هفت تپه گون میگذارند آتش میزنند و از روی آن میپرند و میگویند ” گل گل چارشنبه، نکبت بشه دولت بیه “.
در منطقه نومندان، لیسار و هشتپر پس از پریدن از روی آتش، ظروف شکستنی معیوب را بهدور میریزند و دختران دم بخت را برای دقایقی از خانه بیرون میکنند تا در آن سال به خانه بخت بروند و ظرف آبی را هم که کنار آتشها نهادهاند، به زمین میپاشند.
در تالش رسم است که شب چهارشنبه سوری مقداری از غذاهای خود را در ظرفی میگذارند و پشت در خانه یا اتاق قرار میدهند تا چهارشنبه خاتون از آن بخورد و برایشان برکت بیاورد.
رسم چهارشنبه سوری در گیلان " قاشق زنی " است که اگرچه امروزه بیشتر برای بچهها جنبه تفریح و بازی دارد اما در اصل یک نوعی مراد خواهی بوده است، قاشق زنها با موادی که ضمن قاشق زنی جمع میکردند، آش میپختنند و بین مردم تقسیم میکردند تا مرادشان برآورده شود.
در برخی مناطق گیلان نیز خریدن آینه، اسفند و ماهی سفره هفت سین نوروز در شب چهارشنبه سوری را خوش شگون میدانند به ویژه در رشت این کار را با آداب خاصی انجام میدهند.
امروزه رفتار خشونت آمیز و مغایر با عرف و منش جامعه نظیر آنچه که امروزه تحت نام چهارشنبه سوری در جامعه ظهور و بروز پیدا میکند در هیچکدام از این آئینها دیده نمیشود.
از خیابانها که گذر کنید صداهای مهیب و ناهنجاری به گوشتان میرسد که از کودک گرفته تا بزرگسال به دنبال خرید ترقه و فشفشه هایی هستند که صدایی مهیبتر ایجاد کنند.
آدابی که امروزه جای فرهنگ قدیم را گرفته است نتیجهای جز آسیبدیدگی و تلفات جانی در استقبال از سال نو نخواهد داشت و به جای لذت بردن و ساختن چهارشنبهای خاطره انگیز همه نیروهای خدمات رسانی شهر باید در حال آماده باش باشند تا از بار این آسیب دیدگیها در آستانه سال نو بکاهند.
تغییر و تحول در جامعه مدرن دامن گیر همه چیز از جمله سنت میشود
هاشم موسوی رییس پژوهشکده گیلان شناسی با بیان اینکه جشن نوروز و آیینهای نوروزی تنها راه حل پیش پای ماست، افزود: امیدوارم همه مسئولان و مردم این را دریابند تا ما از همه بن بست هایی که در فرهنگ و آیین نیاکان ما رخ داده است رهایی پیدا کنیم.
وی افزود: چهارشنبه سوری مانند تمام آیینهای کهن دیگر گیلان به مثابه وجود تاریخ و میراث فرهنگی ما است و تلاش برای حفظ سنت از وضعیت ناخودآگاه به خودآگاه، از ویژگیهای جامعه مدرن است.
موسوی با اشاره به این که ضرورت هایی در جامعه مدرن وجود دارد که باعث میشود ما نتوانیم آیینهای سنتی را مانند گذشته به حکم سنتی بودن بپذیریم و اجرا کنیم، گفت: دنیای مدرن با نوعی تقابل و مواجهه با تاریخ و سنت همراه شده است، سنت همان اقتدار و مشروعیت است که توجیه فرهنگی گذشته خود را از دست داده و این یکی از ضرورت هایی است که لزوم بازاندیشی سنت را ایجاد میکند.
موسوی گفت: دنیای جدید، دنیای تغییر، تحول و دنیای نوآوری است و این تغییر و تحول دامنگیر همه چیز و البته سنت هم میشود.
رییس پژوهشکده گیلان شناسی رشت، دنیای مدرن را دنیای عقلانیتها دانست و اظهار کرد: دنیای جدید در تلاش است که برای همه چیز از جمله سنتها نوعی توجیه عقلانی پیدا کند به خصوص در مورد آیین هایی چون چهارشنبه سوری که ظاهر آن هم با مبانی عقلی سازگاری ندارد که این باز یکی دیگر از ضرورتهای بازاندیشی سنت خواهد بود.
از بین رفتن آیینها به دلیل عدم استمرار سنتها
موسوی با بیان اینکه آیینهای نوروز و چهارشنبه سوری در یک بستر اقتصادی،اجتماعی، سیاسی و تاریخی شکل گرفتهاند، افزود: بعضی آیینها نمیتوانند در بستر نوروز کارکردهای پیشین خود را استمرار کنند لذا برخی از آیینها میروند و برخی نیز میمانند.
وی افزود: خوشبختانه آیینهای نوروزی گیلان با روح جامعه مدرن سازگارند و همه ما میدانیم دنیای مدرن دنیای سرخوشی است دنیایی که لذت و هیجان و نیز توجه به ابعاد عرفی در آن بسیار اهمیت پیدا کرده است.
موسوی گفت: نوروز و آیینهای نوروزی ما با کارکردهای درخشان خود به روح دنیای مدرن آرامش میبخشد و این جشن، که همه مردم با همه احوالات ناخوش در تکاپو برای آماده شدن آن هستند جشنی مدرن آمیخته با سنت است.
رییس پژوهشکده گیلان شناسی قاشق زنی، قفل گشایی، فال گوش ایستادن و شکستن کوزه را ازجمله آیین سنتی گیلان در شب چهارشنبه سوری معرفی و ادامه داد: دنیای مدرن چهارشنبه سوری را نه آنگونه که وجد داشته بلکه آنگونه که میخواسته گزینش کرده است و قسمت هایی از آن را انتخاب کرده و با توجه به این که قالب زندگی شهر نشینی و آپارتمان نشینی شده است این آیینها به وضعیت موجود دچار شدهاند.
موسوی گفت: اجرای جشن هایی چون چهارشنیه سوری از دل خانهها وجمع خانواده به کوچه و خیابانها کشیده شده است و البته این موضوع به دلیل الزامات شهر و آپارتمان نشینی و همان دنیای مدرن رخ داده است.
وی مسئله رسانهای شدن آیینها سنتی را یکی مسائل قابل تامل دانست و افزود: در گذشته مردم بیشتر آیینها را انجام میدادند در عمل ولی اکنون فقط درباره آنها مینویسند و در شبکههای مختلف اجتماعی و رسانهها در باره آنها فقط مطالعه میکنند ولی در گذشته به جای ثبت عکس و فیلم و نقاشی آنها را با دل و جان انجام میداند.
موسوی ابراز امیدواری کرد که این آیینها به جای فراموشی بتواند با روح دنیای مدرن سازگار شود و دوباره شاهد اجرای چنین آیین هایی در سرتاسر ایران و گیلان باشیم.