کلانشهر: دریای کاسپین بزرگترین دریاچه جهان، شمال کشور را به بهشتی زیبا تبدیل کرده و سالانه حجم زیادی مسافر و گردشگر را به خود جلب میکند، علاوه بر این زیستگاه و مامن گونههای مختلف جانوری است که گل سرسبد آنها ماهیان خاویاری اهمیت خاصی به این دریا داده است، در اطراف وسعت ۶۰۰ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربعی این دریا کشورهای ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان واقع شدهاند و از مواهب آن بهره مند میشوند.
خط ساحلی ۷ هزار کیلومتری دریای کاسپین در طول سالیان دستخوش تغییرات زیادی شده و کشورهای اطراف خود را تحت تاثیر قرار داده است از جمله این تغییرات نوسانات گاه و بیگاه تراز آب دریای خزر است که عوارضی مانند کم آب و خشک شدن خلیج گرگان و تالاب میانکاله را به همراه داشته که در این شرایط انواع گونههای جانوری و هزاران پرنده بومی و مهاجر به زحمت افتادند.
البته با نگاهی به تاریخ میتوان دید که کاهش و افزایش تراز آب دریای کاسپین در طول تاریخ همواره وجود داشته و به دوره ساسانیان بر میگردد، تاریخ نوشتهها نشان میدهند که در ۱۵۰۰ سال قبل یعنی در دوره ساسانیان سطح تراز آب دریای خزر افتی به اندازه منهای ۳۳ داشت، یعنی به ۳۳ متر پایینتر از سطح آب اقیانوسها رسید، این افت آب باعث شد تا تپههای ماسهای در سواحل جنوبی دریای خزر شکل بگیرند تپه هایی که امروزه در میانکاله و زیبا کنار میبینیم حاصل همان پسروی گسترده است چون در این شرایط محیط کاملا قارهای و بادی میشود که تسلط باد و هوای نسبتا خشک در منطقه شرایط را برای تشکیل تپههای ماسهای فراهم میکند.
بنابراین در دورههای مختلف همچنان شاهد نوسانات تراز آب دریای کاسپین بودیم، چندی پیش رییس سازمان نقشه برداری کشور اعلام کرده بود که براساس رصد ایستگاههای پایش سطح تراز دریا، تراز آب دریای کاسپین در مدت ۱۵ سال گذشته بیش از ۲ متر کاهش یافته است.
علی جاویدانه افزود: ۲۰ ایستگاه سنجش تراز سطح دریا در کشور وجود که از این تعداد ۵ ایستگاه در شمال کشور و دریای خزر مستقر است، این ایستگاهها رفتار جزر و مدی دریای کاسپین را به صورت سالانه بررسی میکنند و بر اساس آن اطلاعات سطح تراز استخراج میشود.
دریای کاسپین
در این راستا پژوهشگر دریایی درباره نوسانات و کاهش تراز آب دریای کاسپین به شرایط نامطلوب نوسانات تراز آب دریای خزر اشاره کرد و گفت: سرعت کاهش تراز آب دریای کاسپین در حال افزایش است، به طوری که سطح تراز آب خزر از سال ۱۳۷۴ شمسی تاکنون نزدیک به ۲ متر کاهش یافته است.
همایون خوشروان افزود: سطح تراز آب دریای خزر با سرعت بسیار زیاد در حال کاهش است به طوری که بررسیهای اولیه نشان داده که سال ۲۰۲۲ نسبت به ۲۰۲۱ نزدیک به ۲۵ سانتیمتر سطح تراز آب خزر کاهش داشته که رقم بسیار بالایی است و برای خزر بیسابقه است.
وی اظهار داشت: نکته دیگر این است که در ماه دسامبر امسال (دی ماه) سطح تراز آب دریای خزر به منهای ۲۹ رسیده که این تقریبا معادل ترازی است که خزر در سال ۱۳۵۷ به ثبت رسانده و این نشان میدهد که دوباره کاهش سطح تراز آب خزر با آن سرعت فزاینده در حال تکرار شدن است.
مدیر سابق مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر اظهار داشت: در واقع حدود ۴۴ سال پیش تراز آب خزر به منهای ۲۹ رسید و اکنون هم در حال رسیدن به همان تراز است و روند گرمایش زمین نیز در حال سرعت دادن به این روند است.
وی گفت: اما مساله خطرناکتر و نگران کنندهتر پیش بینیها درباره کاهش تراز آب دریای خزر در پایان قرن حاضر است، در واقع بر اساس آخرین پیش بینی دانشمندان امریکایی و روسی که با مدلهای محاسباتی بر روی تاثیر گرمایش زمین انجام دادند برآورد کردند که سطح تراز آب دریای خزر در پایان قرن حاضر بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش خواهد یافت.
خوشروان اظهارداشت: در واقع با مدلهای محاسباتی که روی تغییر اقلیم انجام دادند به این پیش بینی رسیدند که اگر این اتفاق بیفتد خزر به شرایطی بر میگردد که ۱۵۰۰ سال قبل در پسروی دربند اتفاق افتاد و آن زمان سطح تراز آب دریای خزر به منهای ۳۷ متر پایینتر از سطح تراز آب اقیانوسها رسید بنابراین به نظر میرسد تاریخ خزر دوباره در حال تکرار شدن است.
وی گفت: نتیجه گزارش پژوهشی این گروه بین المللی دانشمندان در سال ۲۰۱۷ در نشریه آمریکایی Geophysical Research Letters منتشر شده است.
وی تاکید کرد: شواهد نشان میدهد سرعت کاهش تراز آب دریای کاسپین در حال افزایش است، یعنی سال گذشته نسبت به امسال حدود ۲۵ سانتیمتر کاهش سطح تراز داشتیم، با توجه به اینکه در دسامبر ۲۰۲۲ یعنی آذرماه امسال تراز آب منهای ۲۹ بود این یعنی اینکه دوباره داریم به تراز آب در سال ۱۹۵۷ میرسیم چون آن سال پیک بیشترین پسروی آب دریای خزر یعنی حدود منهای ۲۹ بود و این اتفاق دوباره در حال تکرار شدن است که اگر این اتفاق بیفتد دوباره بحث خشک شدن خلیج گرگان جدیت بیشتری پیدا میکند و تالاب انزلی و تالابهای ساحلی تحت تاثیر خشکی قرار خواهند گرفت که این زنگ خطر نگران کنندهای برای همه کشورهای ساحلی دریای کاسپین است.
سطح تراز منفی ۲۹ یعنی تراز آب دریای کاسپین نسبت به سطح آب اقیانوسها و دریاهای آزاد منهای ۲۹ متر پایینتر است.
خوشروان افزود: البته دریای کاسپین دارای نوسانات فصلی است، معمولا از ژانویه (خرداد) که یخهای خزر به مرور شروع به آب شدن میکند تا ماه جولای (تیر) سطح تراز آب خزر افزایش مییابد، از تیرماه به بعد به آرامی سطح تراز آب خزر کاهش مییابد، دسامبر معمولا زمانی است که کاهش فصلی سطح تراز آب دریای کاسپین در پایینترین حد قرار دارد.
وی اظهار داشت: نوسانات فصلی دریای کاسپین بین ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر در سال است، بنابراین وقتی میگوییم منهای ۲۹ یعنی در آن ماه این اتفاق افتاده کما اینکه در ماه تیر یا خرداد سال آینده ممکن است این منهای ۲۹ بشود منهای ۲۸.۵، بنابراین آن چیزی که مسلم است این است که دریای خزر دارد به روند پسروی خودش ادامه میدهد یعنی دارد به همان روند قبلی خود بر میگردد، شواهد نشان میدهد که شدت سرعت کاهش سطح تراز خزر افزایش یافته و این باعث بالا رفتن حجم نگرانیها میشود اگر تراز خزر از منهای ۲۹ هم پایینتر برود دیگر بحران به شکل جدی خودش را نشان میدهد که بزرگترین آنهم خشک شدن کامل خلیج گرگان خواهد بود.
مدیر سابق مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای کاسپین گفت: کاهش ریزشهای جوی، کاهش دبی رودخانه ولگا، یخ بستن سطح آب خزر در بخشهای شمالی برخی دلایل کاهش سطح تراز آب دریای خزر است، در واقع زمانی که آب بخش شمالی به علت برودت هوا یخ میبندد، بخبندان دیگر اجازه نمیدهد آبی به بخش جنوبی برسد برای همین سطح تراز کاهش مییابد اما زمانی که یخها آب میشوند دوباره سطح تراز افزایش مییابد که این همان نوسانات فصلی کاسپین است.
وی افزود: اینکه گفته بودند روسها روی ولگا سد زدند و اجازه نمیدهند آب وارد ولگا و بعد کاسپین شود پایه و اساس ندارد چون اگر این کار را بکنند بیشترین ضرر به خودشان بر میگردد زیرا بخش شمالی خزر عمق بسیار کمی دارد و اگر آنها مانع رسیدن آب به کاسپین شوند بیشترین ضرر از عقب نشینی خزر متوجه آنها میشود، بنابراین این کاهش سطح طبیعی است، در واقع حوضه آبخیز رودخانه ولگا در منطقهای بسیار خشک قرار گرفته و اگر رطوبت به اندازه کافی به آن نرسد و بارندگیها کاهش یابد دبی رودخانه ولگا هم کاهش مییابد که معمولا در مواقع پسروی این اتفاق میافتد که الان دوباره در حال تکرار شدن است.
.jpg "کاسپین")
خوشروان تاکید کرد: این پسرویها و پیشرویها رفتار طبیعی کاسپین است که البته اکنون به علت گرمایش زمین تشدید شده است بنابراین هیچ راهکاری ندارد فقط باید استراتژی سازگاری با کاهش سطح تراز آب خزر داشته باشیم.
وی گفت: عوارض این رفتار یکی خشک شدن خلیج گرگان است و زمانی که دوباره تراز بالا بیاید طبیعت خودش را تطبیق میدهد و خود را میسازد، همین اتفاقی که الان میبینم برای خزر و خلیج گرگان پیش آمده یکبار سال ۵۷ رخ داد یعنی از سال ۴۷ تا ۵۷ ناگهان سطح تراز آب خزر بسیار کاهش یافت و به منهای ۲۹ رسید و بخش وسیعی از خلیج گرگان، تالاب گمیشان خشک شد و تالابهای ساحلی همه تحت تاثیر قرار گرفتند الان دوباره در حال تکرار شدن است با این تفاوت که اکنون گرمایش جهانی بیشتر دارد خودش را نشان میدهد چون درجه حرارت کره زمین بیشتر افزایش یافته است.