کلانشهر: مریم حقیقی خمامی عضو هیات پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی با اشاره به اهمیت جنگلهای هیرکانی گفت: کشور ایران در منطقه تبت خشک و نیمه خشک قرار دارد و از جمله کشورهایی محسوب میشود که پوشش گیاهی و جنگلیاش اندک است.
این دکتری مهندسی منابع طبیعی افزود: در حال حاضر اتفاق نظری درباره مساحت جنگلهای هیرکانی وجود ندارد، زیرا نقشه برداری خیلی دقیقی نداریم اما بنابر مشاهدات، مساحت جنگلهای هیرکانی بر اساس اهمیت اکولوژیک یک درصد از کل مساحت کشور را تشکیل میدهند؛ قدمت این جنگلها ۴۰ میلیون سال است و به دوره سوم زمین شناسی بر میگردند. این جنگلها مادر جنگلهای پهن برگ سبز تابستانه هستند؛ جنگل هایی که خزان کننده نیز محسوب میشوند.
وی اظهار کرد: طی نیم قرن اخیر مساحت جنگلهای هیرکانی حدود ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار بود اما اکنون مساحت آن به کمتر از ۲ میلیون هکتار(حدودا یک میلیون و ۸۰۰ هزار هکتار) رسیده است. این جنگلها با طول ۸۰۰ تا ۸۵۰ کیلومتر در نوار ساحلی دریای کاسپین قرار گرفته اند.
دکتر حقیقی به ویژگیهای اکولوژیک جنگلهای هیرکانی اشاره کرد و گفت: در ایران مجموعا ۸ هزار گونه گیاهی وجود دارد که حدود هزار و ۸۰۰ گونه گیاهی فقط در جنگلهای هیرکانی یافت میشود. این جنگلها ۸۰ گونه درختی (عموما پهن برگ) و چهار گونه سوزنی برگ و ۵۰ گونه درخچهای دارند. این امر نشان از اهمیت این جنگلها از نظر اکولوژیکی دارد. در واقع این جنگلها نوعی ذخیرگاه اکولوژیک محسوب میشوند. به خصوص در استان گیلان مانند سیاهکل که هنوز برخی از مناطق آن توسط انسان نابود و تخریب نشده است. سیاهکل به نوعی ذخیرگاه اکولوژیک و بانک ژن محسوب میشود.
وی اظهار کرد: در جنگلهای هیرکانی گونههای با ارزش گیاهی مانند راش خزری، بلوط، خرمندی، نمداری و … یافت میشود. برخی از این گیاهان مانند شمشادها و شاه بلوط به علت هجوم آفات و بیماریها مورد تهدید هستند. متاسفانه آفات و بیماریها هرازچندگاهی باعث میشوند برخی از گونههای بسیار نادر و با ارزش گیاهی این نواحی در معرض تهدید و نابودی قرار بگیرند. خوشبختانه با انجام سمپاشیها توانستهایم شمشادها را حفظ کنیم اما هنوز برنامه و راه حل جامعی پیرامون این مساله وجود ندارد که اگر دوباره آفات و بلایا طغیان کند، چه بلایی سر گونههای نادرمان به وجود میآید.
عضو هیات پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی یادآورشد: این جنگلها نقش زیادی در حفاظت از خاک و آب برعهده دارند و باعث طغیان سیل نمیشوند؛ آب جاری روی زمین جاری میشود. همچنین این جنگلها نقش زیادی در هوای پاک دارند. این جنگلها اکنون به ثبت جهانی یونسکو رسیده است. ۵۳ درصد از مساحت این جنگلها در استان مازندران، ۲۶ درصد در استان گیلان و ۲۱ درصد نیز در استان گلستان واقع شده است.
دکتر حقیقی با تاکید بر اینکه کاشت گونههای مهاجم میتواند تهدیدی برای رشد و نمو گیاهان بومی این خطه محسوب شود، گفت: جنگلهای هیرکانی فقط ۴ گونه سوزنی برگ بومی وجود دارد. حدود ۳ الی ۴ دهه گذشته، برخی گونه سوزنی غیر بومی به منظور جنگل کاری و رفع نیاز چوبی کشور در جنگلهای شمالی کشور کاشته شد، اما به دلیل شرایط رقابتی، کاشت این نوع درختهای غیر بومی مانع رشد و نمو و زادآوری گونههای بومی شدند. کسب چنین تجربهای باعث شده تا اکنون برای جنگل کاری این نواحی فقط از گیاهان بومی استفاده کنیم.
وی گفت: یکی از عمده مشکلاتی که اکنون در جنگلهای هیرکانی با آن مواجه هستیم. آتش سوزی عمدی و غیرعمدی این جنگل هاست که عمدتا در فصل تابستان رخ میدهد. متاسفانه آتش سوزی و قاچاق چوب به علت نظارت و حفاظت کم، در نابودی این جنگلها نقش زیادی دارند.
عضو هیات پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی تصریح کرد: پیش از این در سال ۱۳۹۶ طرح تنفس شد. در این طرح بهره برداری از جنگل در قالب طرح جنگل داری متوقف شد. طرحی که دو سویه خوب و بد داشت. متاسفانه با اجرای این طرح در کنار بهره برداری از جنگلها، قاچاق چوب نیز انجام میشد که کنترل آن سخت بود. البته در قالب آن طرح ناظر فنی نیز داشتیم که بر روند کل طرح نظارت میکرد و هم کار حفاظت از جنگلها را انجام میداد.
وی ادامه داد: پس از اجرای طرح تنفس، برداشت هر نوع چوبی قاچاق محسوب میشود. هرچند این مساله میتواند از قاچاق چوب پیشگیری کند اما متاسفانه میزان محیط بانان ما در عرصههای طبیعی کم است. آنها با حقوق اندک و امکانات کم به کار خود مشغول هستند. افرادی که کار قاچاق چوب را انجام میدهند جزو مافیای قاچاق چوب هستند به همین دلیل حفاظت از عرصههای جنگلی کمتر صورت میگیرد.
دکتر حقیقی افزود: هرچند برداشت هر نوع چوبی غیر قانونی و ممنوع است و میتواند جلوی قاچاق چوب را بگیرد اما یک سری از این قاچاقهای چوب طی چند سال اخیر از درختهای جوانتر برای پوشش بخشی از نیازهای جوامع محلی صورت میگیرد. تا زمانی که بستری برای جوابگویی نیازمندی این جوامع ایجاد نشود، قاچاق چوب به همین منوال ادامه خواهد داشت. این بخش را به سختی میتوانیم کنترل کنیم اما بخشی که مربوط به مافیای قاچاق چوب است را میتوانیم با اجرای طرح هایی مانند حفاظت از پایدار از جنگلها در ادامه طرح تنفس، بیشتر کنترل کنیم.
وی در پایان گفت: اکنون برای حفاظت و نظارت این جنگلها نیاز به بودجه مناسب و کادر حفاظتی بیشتر و مناسب تری داریم. در کنار بحث قاچاق چوب، با مشکل جنگل خواری و ویلاسازی مواجه هستیم. این مساله طی یک دهه اخیر به دلیل مشکلاتی از قبیل آلودگی هوا، هجوم ریزگردها و مشکلات کم آبی در کل کشور، در استانهای شمالی به ویژه در استان مازندران بیشتر مشاهده میشود. اگر ساز و کار قانونی مناسبی در این زمینه ایجاد نشود، قطعا این روند همچنان ادامه پیدا میکند. استان گیلان نیز بیتاثیر از این مساله نیست و اکنون با موجی از مهاجرتها به صورت ویلاسازی مواجه هستیم. در استان گیلان، جاهای بسیار قشنگ و مناظر زیبا وجود دارد، اگر میخواهیم جنگلهای گیلان به درد جنگلهای مازندران دچار نشوند، باید ساز و کارهایی قانونی پیرامون این مساله به وجود آوریم.