اختصاصی کلانشهر:نیما فریدمجتهدی (دکتری آب و هواشناسی)، سمانه نگاه (دکتری هواشناسی)؛ در این روزهای ابتدایی بارش شهریور ماه 1402، وقتی به تصاویر تفتیده فلات ایران نگاه میکنی که در زیر تابش آفتاب تموز، همچنان ناله سر میدهد، نگاهی مهربان به آسمان میاندازی. روزهای اینچنینی در گیلان، جزئی از خاطره جمعی ایرانیان و گیلانی هاست. روزهای مرطوبِ خنکِ و خاکستری پاییزی را بسیاری از متولدان دهههای 30، 40، 50 و 60 به یاد دارند. روز اول مهر، باران بود و چکمه ملی و شاید چتر که عنصری همه گیر در آن زمان نبود و خود نشانه رفاه! از ابتدای مهر تا روزهای آخر اسفند، گیلان خاکستری بود. گلایه و کلافگی از بارانی که بند نمیآمد. شاید کمتر کسی فکر میکرد که اینقدر زود، حتی این منظر نیز خاطره شود!
امروزه باران در ایران کم میبارد، چه در فلات مرکزی ایران و چه در همین جلگههای جنوبی دریای کاسپین. همین شده که زمانی نه چندان دور، حدود یک دهه قبل اگر باران میبارید مسافری نبود، اما ین روزهای ذائقهها تغییر کرده. قبلاً در کوران سفرها، مردم بومی منتظر بارانی بودند که حجم ترافیک را کم کند، اما این روزها نه تنها باران و برف، دافعه و بازدارنده برای سفر نیستند بلکه جاذبهاند. استانهای شمالی همچنان، به دلیل آب وهوای مناسب شان، مورد توجهاند، هرچند شاید کسانی باور نکنند که در بخش مهمی از سده شمسی گذشته، خیلیها را به دلیل آب وهوای بد گیلان به آنجا تبعید میکردند و این عرفی پذیرفته شده در فضای سیاسی-اداری آن زمان بود. دوران شرایط دشوار آب و هوایی را میگذرانیم، دوران گذار، دورانی که همین هوای به نسبه پاک، عنصری کمیاب است.
آب وهوا یکی از رکنهای اساسیِ محیطِ طبیعی است. نقشِ شرایطِ آب وهوایی در تاریخِ زیستِ بشر به وجود آورنده دیدگاههای فلسفی مانند جبر محیطی-آب وهوایی بوده است.
الثورث هانتینگتون در زمینه تأثیر آب وهوا بر تمدن، تأکید زیادی داشت. وی در کتابِ آب وهوا و تمدن، به شکل مفصل به عقیده خویش در زمینه تأثیر شرایط آب وهوایی بر تمدنهای بشری پرداخته است. (هانتینگتون،1915) باورمندان به این نوع نظریه، بسیاری از شئون زندگی انسان را متأثّر از این پدیده میدانند، تا بدان حد که فقر و غنای بشر در بسیاری از مناطق را زاییده این عامل طبیعی قلمداد میکنند. معیشت، سفر، نوعِ معماری، خوراک و پوشاک و بسیاری از جنبههای زندگی انسان متأثّر از شرایطِ آب وهوایی است. بدونِ شک آب وهوا در طول تاریخ، نقشِ مهمی در جابه جاییهای انسان داشته است. عامل حرکتی که، منجر به بسیاری از دگرگونیهای اجتماعی-اقتصادی درطول تاریخ بشر شده است. بسیاری از محققان، شرایط جغرافیایی و آب وهوایی گیلان را یکی از موانع مهم دست یابی مهاجمان و استقلال نسبی این منطقه میدانند.
جغرافیای انسانی و نحوه زیستِ مردم در این بخش از کشور جدا از دیگر نوعِ بشر نبوده و نیست، از قضا این که شرایط در این بخش به دلیل پیچیدگیهای شرایط آب وهوایی و جغرافیای منطقه به گونهای متفاوت درگیر است. جنبههای مثبت و منفی تأثیر آب وهوای گیلان بر مردم این نواحی در طول تاریخ همیشه موردِ توجه بوده است. این مسئله به فراوانی در گزارشهای جغرافیایی و سفرنامههای موجود در زمینه استان گیلان تکرار شده است.
با این حال آن چه مسلم است آب وهوای گیلان نقشِ مؤثری در شرایط و تاریخِ تحولات منطقه داشته است. بنابراین برای شناخت بهتر از تاریخِ تحولات منطقه شمال و شمال غرب کشور، شناخت جغرافیا و به ویژه آب وهوای آن، امری حیاتی است. در باستان شناسی، عملکردِ شرایط آب وهوایی، دارای جنبه منفی بوده است، بدین صورت که بخش بزرگی از آثار به جای مانده در طی قرون در اثر شرایطِ ساینده هوازدگی فیزیکی و شیمیایی از بین رفته است.
آب وهوای گیلان را نه تنها باید از نگاه تاریخی موردِ توجه قرارداد، بلکه در زمانِ کنونی نیز شرایطِ موردِ توجه خود را دارد، به عنوانِ مثال، مسئله مخاطرههای آب وهوایی. برخی از مخاطرههای استان گیلان مانند برفهای سنگین دارای تاثیرهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشخص و عمیقی هستند. این پدیده تبدیل به مسئلهای هراس انگیز برای مردم شده است. امری که در زایش و تسرّی شایعههای آب وهوایی نیز مؤثّر است.
شمالِ ایران با آب وهوایی معتدل و مرطوب، جنگلهای فراوان، دارای معماری برون گرا و متفاوت با سایر نقاط نقاط کشور است که تحتِ تاثیر عناصر آب وهوایی شکل گرفته است..jpg)
دو رویکرد و نظر عمده در زمینه آب وهوای گیلان از گذشته تا امروز موجود بوده و این دو دیدگاه چه در نظر مردم و چه از نظر پژوهشگران و متخصصین امر دنبال شده است.
آب وهوای گیلان، آب وهوایی نامناسب از لحاظ آسایش و سلامتی انسان و از جنبهای دیگر آب وهوای معتدل و مطلوب جهتِ حفظِ سلامتی است. این دو رویکرد مثبت و منفی در زمینه آب وهوایِ گیلان را به راحتی میتوان در منابع مکتوب مشاهده کرد.
در مجموع در بررسی شرایط آب وهوایی گیلان با استفاده از روش دُمارتن گسترش یافته و هم چنین با تحلیل شرایط جغرافیایی و بوم شناختی، 11 نوع آب وهوا در استان گیلان شناسایی شد.
این آب وهواهای متنوع، از آب وهوای مرطوب ِ فرین در سواحل دریای کاسپین در حوالی بندرانزلی تا آب وهوای خشک و معتدل در دشتهای جنوبی و آب وهوای خشک و سرد قلل مرتفع البرز، همگی نشان از تنوع و استعداد آب وهوایی این سرزمین دارد. تنوعی که دقیقاً از لحاظ مساحت، بخش بزرگی از مساحت استان را دربرمی گیرد.
وَرای دیدگاه و تصورِ رایج در زمینه شرایط آب وهوایی گیلان، که آن را آب وهوای مرطوب و معتدل میدانند (مشابه آن چه در جلگه مرکزی گیلان است)، میتوان با دیدی شفاف و مشخصتر به آن نگریست. امری که همیشه در توصیف و برنامه ریزیهای منطقهای در گیلان از آن غفلت شده است.
تنوع آب وهوایی گیلان هم چون دیگر مناطق ایران، مسئلهای است که نگاهِ اساسی را در زمینه برنامه ریزی و آمایش سرزمین میطلبد.