کلانشهر: علی فتحی آشتیانی، رئیس سازمان روان شناسی و مشاوره ایران، در مهرماه سال 1402 اعلام کرده بود: حدود یک سوم افراد در ایران با اختلالات روان شناختی مواجهند. خودکشی یکی از مشکلات اساسی در حوزه سلامت روان است. تعداد موارد خودکشی کامل در سال ۱۴۰۰ در مقایسه با سال ۱۳۹۹، 7/ 12 درصد رشد داشته است.
همچنین تعداد موارد خودکشی کامل از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۴۰۰ یعنی طی ۱۵ سال، حدود ۱۰۸ درصد رشد داشته است. این آمار قابل تأملی است.» همزمان با افزایش آسیبهای اجتماعی، آمارها نشان از افزایش مشکلات روان شناختی از جمله افسردگی در کشور میدهد.
رئیس سازمان نظام پزشکی ایران هم در این مورد گفت: آمارها نشان میدهد رسیدگی به وضعیت سلامت روان در کشور، نیاز به توجه بیشتر دارد. سازمان بهداشت جهانی هم اعلام کرده است جهان تا سال ۲۰۳۰ نیاز بیشتری به خدمات سلامت روانی دارد.
آسیبهای فراوانی که این قبیل بیماریها طی این سالها برای افراد به وجود آوردهاند، زمینه را برای استفاده از خدمات روان شناسی و روان پزشکی افزایش داده است. دکتر حجت بسطامی، روان پزشک معتقد است در سالهای اخیر به دلیل افزایش آگاهی مردم نسبت به بیماریهای روحی و روانی، انگ اجتماعی نسبت به این بیماریها کاهش یافته است.
او میگوید: مراجعه به متخصصان روان شناسی و روان پزشکی نسبت به سه دهه قبل، رشد قابل قبولی داشته است. به دلیل آموزشهای صورت گرفته و اطلاع رسانی و شناخت بیماریها، مراجعه به پزشکان اعصاب و روان، روان شناسها و روان پزشکها افزایش یافته و هرچند شاید در حد کاملا مطلوب نباشد اما تغییرات محسوسی در این زمینه رخ داده است.
در دهههای گذشته، بیماران با نوعی انگ اجتماعی مواجه میشدند و به همین دلیل به پزشک مراجعه نمیکردند، درحالی که اکنون کمتر نگران این برچسبها هستند. اما نکتهای که سبب نگرانی افراد، حتی در درمانهای غیردارویی و روان درمانی میشود این است که آنها نگران عوارض حین و پس از درمان هستند. درمانهای غیردارویی، عوارضی ندارند؛ چون نهایتا ممکن است فردی نسبت به درمان پاسخ ندهد. این عامل گاهی سبب میشود افراد از مراجعه به پزشک سر باز بزنند.
مقاومت بیماران برای شروع درمان
دکتر بسطامی درباره شکسته شدن تابوی مصرف داروهای اعصاب و روان می گوید: درباره درمانهای دارویی، هنوز در ایران مقاومت هایی هست؛ مخصوصا درباره عوارض مصرف داروها همواره نگرانی وجود دارد. داروهای اعصاب و روان هم مانند سایر داروها برخی عوارض را ایجاد میکنند، اما در این مورد عموما اغراق صورت میگیرد و عدهای معتقدند ممکن است به مصرف داروهای اعصاب و روان معتاد شوند. برخی افراد به کسانی اشاره میکنند که سال هاست از داروهای اعصاب و روان استفاده میکنند اما بهبود نیافتهاند، هرچند اگر درمان دارویی انجام نمیگرفت وضعیت آنها بسیار بدتر از شرایط فعلی بود.
این روان پزشک میافزاید: داروهای اعصاب و روان، معمولا وابستگی و اعتیاد ایجاد نمیکنند، مگر دو دسته، دسته اول داروهایی که برای اختلال خواب یا درمان اضطراب حاد استفاده میشوند و دسته دیگر، داروهایی که محرک هستند و ممکن است سبب وابستگی شوند اما برای سایر داروها موارد خاصی مشاهده نشده است. در درمانهای طولانی مدت، افراد نگران تأثیر این داروها روی بدن هستند، زیرا در مواردی مانند بیماریهای افسردگی و اضطراب، باتوجه به آثار مخربی که این بیماریها روی مغز میگذارد نگرانند دچار مشکلات بیشتری شوند؛ مانند نگرانی از تأثیر مخرب داروها بر حافظه. معمولا هرچه سن افراد بالاتر باشد مقاومتشان برای مراجعه به پزشک بیشتر است.
تأثیر ژنتیک بر بیماریهای اعصاب
دکتر بسطامی میگوید: برخی داروها مانند خانواده داروهای خواب آور یا محرک، ممکن است باعث وابستگی شوند اما در سایر موارد، احتمال بروز عوارض ضعیف است. اما اگر بیماری، پیوسته داروهایش را قطع و دوباره مصرف آن را شروع کند قطعا نسبت به درمان، مقاومت ایجاد میشود. بیماریهای اعصاب و روان، معمولا بازگشت پذیرند و بخش مهمی از آن مربوط به عوامل ژنتیکی است که استعداد ابتلا یا بازگشت دوباره بیماری را بیشتر میکند. اکنون شایعترین اختلالات، مربوط به اختلال اضطرابی و افسردگی هستند.
این روان پزشک میافزاید: سبکها و شیوه های درمانی در دنیا تغییر کرده است اما برای درمانهای دارویی، شیوههای ویژهای وجود دارد که منابع آن هم خارجی و سراسری است. مردم کل دنیا از همین شیوهها استفاده میکنند و در ایران نیز از همین داروها استفاده میشود. با این همه اما شیوه های جدیدی وجود دارند که با توجه به نوع بیماری متفاوتند. برخی مبتنی بر مشاوره و روان درمانی هستند و اگر قرار باشد درمان به درستی انجام شود باید یک روند و برنامه ریزی کامل برای آن طراحی شود و دقیقا بدانیم برای هر اختلال چه تعداد جلسه لازم است. درمان هایی که بر مبنای مشاوره نیستند مانند هیپنوتیزم، برای درمان برخی بیماریها کاربرد دارند و برخی درمانگران از آن استفاده میکنند، اما در دنیا معمولا مشاوره و روان درمانی بیشتر مورد اقبال است.
درمانگران بیمار
دکتر بسطامی درباره خطاهای پزشکی در این بیماریها تأکید میکند: خطاهای پزشکی در این زمینه هم وجود دارند و انکارشدنی نیستند، اما نمیتوان صرفا به دلیل بروز خطا از درمان صرف نظر کرد.
متخصصان برای این که بتوانند در این زمینه کار کنند، مورد ارزیابی قرار میگیرند و استادان خبرهای در این زمینه حضور دارند که اگر فرد روان شناس یا روان پزشک دارای اختلال رفتاری باشد، تشخیص میدهند، اما متأسفانه درباره بیماریهای اعصاب و روان، احتمال مخفی کاری بسیار زیاد است؛ حتی ممکن است افراد با گذر زمان و دریافت گواهی لازم برای کار، دچار اختلال شوند.
او درباره صداقت بیماران و بیان درست مشکلاتشان میافزاید: افرادی که راضی میشوند به پزشک مراجعه کنند، اغلب در بیان مشکلاتشان صداقت دارند و اگر نداشته باشند روند درمانشان مختل میشود، اما بیمارانی که به اجبار برای درمان مراجعه میکنند، مخصوصا افرادی که اختلال شخصیت یا مصرف مواد دارند، با صداقت روند درمان را دنبال نمیکنند.
شیوههای جدید درمانی
دکتر بسطامی درباره درمانهای غیردارویی، روان درمانی و مشاوره میگوید: درمانهای جدیدی برای رویارویی با اختلالات اعصاب و روان شکل گرفتهاند اما درباره این که چقدر مؤثرند بررسی هایی در حال انجام است. شیوه هایی مانند «نوروفیدبک» برای درمان اختلال بیش فعالی و اختلالات اضطرابی میتوانند کمک کننده باشند و روشهای درمانی دیگری به نام «آر.تی.ام.اس» (RTMS) یا درمان مغناطیسی مغز وجود دارند که برای درمان بیماری هایی نظیر افسردگی، وسواس و موارد مشابه استفاده میشوند.
این درمانها معمولا پروتکل درمانی ویژهای دارند. روشهای درمانی آر.تی.ام.اس برای بیماریهای مقاوم به درمان و بازگشت پذیر توصیه میشود. روند استفاده از این درمانها طولانی است و جلسات متعددی باید انجام شود و بیماران نباید انتظار داشته باشند طی یکی دو جلسه، درمان شوند.
این روان پزشک درباره روند معمول درمان اختلالات اعصاب و روان میگوید: روند درمان اختلالات مختلف، متفاوت است؛ چنان که درباره اختلالات شایع اضطرابی و افسردگی، معمولا با دارودرمانی آغاز میشود و پس از آن که دارو به دوز مؤثر رسید، اثرات بهبودی بین دو تا چهار هفته بعد ظاهر میشود.
دکتر بسطامی درباره بروز اختلالات اعصاب و روان در بین زنان و مردان میگوید: شیوع اختلالات مختلف در میان زنان و مردان، متفاوت است و گاهی هم با هم برابرند. دو اختلال افسردگی و اضطراب در بین خانمها شایعتر است.
این روان پزشک درباره بروز اختلالات اضطرابی در بین جوانان و نوجوانان تأکید میکند: خانوادهها در اولین گام برای مقابله با ابتلای نوجوانان و جوانان به بیماریهای اعصاب و روان، باید علایم و نشانههای این بیماریها را بشناسند و تا زمانی که این بیماریها به مرحله مزمن و عودکننده نرسیدهاند آن را درمان کنند. در مراحل ابتدایی بیماری، درمانهای غیردارویی مؤثر واقع میشوند و شاید نیاز به شروع درمان دارویی نباشد. معمولا در سنین پایین، اختلالات به دلیل وجود ساختارهای معیوبی در خانواده رخ میدهد که اگر ا اصلاح شوند، بیماری نیز بهبود مییابد.
او درباره بیماریهای اعصاب و روان در نوجوانانی که دچار بلوغ زودرس میشوند میگوید: نوجوانانی که دچار بلوغ زودرس میشوند ممکن است به بیماریهای اعصاب و روان مبتلا شوند و چون تغییرات هورمونی، تغییرات ظاهری و گرایشهای جنسی را تجربه میکنند، ممکن است دچار اختلال استرس و افسردگی شوند.
توصیه به بیماران
این روان پزشک توصیه میکند: افرادی که دچار بیماریهای اعصاب و روان هستند باید آگاهیشان را درباره بیماری خود افزایش دهند؛ زیرا اگر نسبت به بیماری شناخت پیدا کنند درمان آن را نیز خواهند پذیرفت. افراد باید دقت داشته باشند به خاطر ترس از برچسبهای اجتماعی، درمان را به تأخیر نیندازند، زیرا عواقب آن بسیار شدید خواهد بود.
دکتر بسطامی درباره دسترسی بیماران به دارو و استفاده از خدمات روان درمانی و روان پزشکی میگوید: هزینههای روان درمانی معمولا برای بیماران سنگین است و بیمهها آن را نمیپذیرند. بنابراین همه افراد به سادگی نمیتوانند به خدمات روان درمانی دسترسی داشته باشند. در زمینه داروها نیز گاهی برخی داروها در داروخانهها کمیاب میشوند که روند درمان را برای بیماران مشکل میسازد و پزشک به دلیل نبود برخی داروها ناچار میشود کمبود یا نبود آن را با داروهای جایگزین پر کند.