اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی(دکتری جغرافیا) سمانه نگاه (دکتری هواشناسی)- نمودار تهیه شده بر مبنای اطلاعات برداشتی از ایستگاههای هواشناسی استان گیلان در شهریور 1403 را نمایش میدهد؛ مبنای این اطلاعات پدیدههای است که شفافیت آسمان را گرفته یا به بیان بهتر منجر به تیرگی جو میشوند.
این در جایی مثل استان گیلان یعنی گردوخاک. اما چه چیز در این نمودار قابلِ توجه است که منجر به نوشتن یادداشتی پیرامون آن شد؟ دو نکته مهم که باید آن را به عنوانِ ساکنین این سرزمین بدانیم:
نکته اول: بیش از دو سوم یک ماه، یعنی ماه شهریور در شهرستانهای ساحلی غربی استان گیلان هوا خاک آلود یا غبارآلود بوده است. هرچند فراوانی این پدیده الزاماً نشان از شدت آلودگی نیست ولی حداقل با همین اطلاعات دم دستی میدانیم که مثلاً 25 روز از هوای شهرستانهای آستارا و تالش در مناطق جلگهای دچار پدیده گردوخاک بوده است.
این مسئله چرا میتواند یک مشکل باشد؟ برای اینکه این حجم از آلودگی هوا در یکی از خوش آب وهواترین مناطق ایران تجربه میشود. یعنی استان گیلان که سالهای سال به دلیل تمیزی ذاتی هوای آن که به دلیلِ نقش عوامل جغرافیایی مانند وجود دریای کاسپین، جنگلهای هیرکانی و رشته کوههای البرز و همچنین نقش شرایط جغرافیایی اقتصادی که به دلیل فقدان توسعه صنعتی میباشد، آب وهوای این منطقه به پاکی شهرت داشته است. همین دلیل هم بود که تا سالهای سال افرادی که دارای بیماریهای تنفسی و قلبی و عروقی بودند، به توصیه پزشکان یا برای مدتی کوتاه یا شرایط به شکل مهاجرت به این مناطق میآمدند. چهره جدیدتر این جذابیت خود را در گردشگری پزشکی و همچنین سلامت نشان میداد. حال این آخرین تنفسگاه مردم ایران چنین در گردابِ گردوخاک فرو رفته است.
نکته دوم: توزیع جغرافیایی خاصِ مناطقِ با فراوانی گردوخاک بالاتر در جغرافیای گیلان است. فراوانی بیشتر گردوخاک در شهرستانهای غربی استان.
پرسش اینجاست که چرا گردوخاک در غرب گیلان بیشتر و منشاء آن کجاست؟ منشاء این گردوخاک بیابانهای آسیای میانه یا همان کشورهای ترکمنستان، ازبکستان و... است. به این دلیل که منبع گسیلِ گردوخاک در آن سوی دریای کاسپین متناظر با بخش غربی استان گیلان یعنی شهرستانهای آستارا و تالش قرار گرفته است. به همین دلیل ساده که موقعیت جغرافیایی این شهرستانها که در استان گیلان از عرض جغرافیایی بالاتری نسبت به دیگر بخشهای شرقی و مرکزی استان، هم ارز و هم ردیف با منطقه آسیای میانه قرار دارند. بنابراین کافی است جریانی شرقی-غربی از روی بیابانهای آن سوی دریای کاسپین از ترکمنستان برخواسته شود مناطق غربی استان گیلان را درگیر خود کند.
چرا در ایستگاههای ساحلی بیشتر است؟ پیرو بحث قبلی در این زمینه، با توجه به اینکه بیابانهای آسیای میانه دقیقاً در جوار دریا قرار دارند و بعد از عبور از روی دریا طبیعاً به اولین جایی که ورود میکنند مناطق ساحلی است. این مسئله در آمار بالاتر دیگر ایستگاههای ساحلی خود را نمایش میدهد مانند رودسر. کاهش و نبود گردوخاک در ایستگاههای کوهستانی و جنوبی استان تاکیدی دیگر بر نقش منابع گردوخاک شمال در گسیل گردوخاک به منطقه است.