کلانشهر: معصومه بنی هاشمی درباره وضعیت کاهش تراز آب دریای کاسپین گفت: بر اساس آخرین گزارش وضعیت نوسانات آب کاسپین و تراز آب دریا در بازه زمانی از سال ۱۳۷۵ تاکنون با روند کاهشی مواجه بوده و در طی ۲۸ سال، به میزان ۲۱۰ سانتی متر از سطح تراز آب کاسپین کاسته شده است. حدود یک سوم کاهش اشاره شده تنها در سه سال پیاپی ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ مجموعاً به میزان ۷۰ سانتی متر به وقوع پیوسته است.
کارشناس پژوهشی موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو افزود: مطابق آخرین نتایج مطالعات، سال ۱۴۰۳ به عنوان چهارمین سال پیاپی کاهش فزاینده آب کاسپین پیش بینی شده و میزان افت سطح تراز آب کاسپین در این سال در شرایط خوشبینانه از ۱۵ سانتی متر تا نهایت ۳۰ سانتی متر مورد انتظار است.
کاهش بیشتر سطح تراز آب کاسپین تا پایان قرن
بنی هاشمی تصریح کرد: بر مبنای مطالعات انجام شده، کاهش تراز آب اخیر ناشی از افزایش دمای منطقه در مقایسه با میانگین بلندمدت و تأثیر آن بر افزایش میزان تبخیر از سطح دریا، کاهش بارش در حوضه آبریز کاسپین و کاهش حجم آبدهی رودخانههای اصلی است و این نتایج در شرایطی است که بر مبنای سناریوهای تغییر اقلیم، افزایش دما و کاهش بیشتر سطح تراز آب کاسپین تا پایان این قرن پیش بینی شده است.
تاثیر متفاوت تغییر اقلیم بر کاسپین
وی ادامه داد: پدیده تغییر اقلیم با تأثیر بر شرایط طبیعی مؤلفههای آب و هوایی در کره زمین، موجب افزایش سطح آب دریاها و اقیانوسها میشود اما این مسئله با رویکردی متفاوت منجر به کاهش سطح تراز آب دریاها و دریاچههای محصور در خشکی خواهد شد.
بنی هاشمی بیان داشت: براساس نتایج آخرین دستاوردها و مطالعات انجام شده پیرامون آینده وضعیت منابع آب دریای کاسپین و تأثیر روند افزایش دمای ناشی از ازدیاد غلظت گازهای گلخانهای، پیش بینی شده، سطح تراز آب دریای کاسپین همانند دیگر دریاهای داخلی، با کاهش قابل ملاحظهای رو به رو خواهد شد. بر مبنای این مطالعات، منابع آب این دریا با کاهش قابل توجه ناشی از کاهش میزان بارش و افزایش دما به عنوان دو عامل تأثیرگذار در بیلان آبی پیش بینی میشود.
تبخیر؛ مهمترین عامل
وی ادامه داد: این در شرایطی است که کشورهای دریایی در سراسر جهان با افزایش یک متری سطح تراز دریاها تا پایان قرن مواجه هستند اما دریای کاسپین با افت تراز آب روبه رو است. مطالعات انجام شده با بررسی روند و شواهد و احتمال افزایش دما تا حدود ۳ تا ۴ سانتی گراد مرتبط با تغییرات اقلیمی حاکم بر منطقه، افزایش تبخیر را مهمترین عامل کاهش چشمگیر سطح تراز آب کاسپین قلمداد کردهاند.
رودخانهها چه نقش دارند؟
این محقق و پژوهشگر در حوزه مطالعات منابع آب، دریای کاسپین در ادامه درباره نقش کشورهای پیرامون کاسپین در کاهش سطح تراز آب دریاچه توضیح داد: نوسانات تراز آب دریای کاسپین، تابع عوامل مؤثر بر مؤلفههای بیلان آبی (ورودیها و خروجیها) در پهنه وسیع حوضه آبریز آن است که در محدوده ۹ کشور ایران، ترکمنستان، ازبکستان، قزاقستان، روسیه، آذربایجان، گرجستان، ارمنستان و ترکیه قرار دارد. منابع رودخانهای مهمترین عامل ورودی آب در حوضه کاسپین، محسوب میشوند و سهم به سزایی بر بیلان آبی و نوسانات آب کاسپین دارند.
ولگا با کاسپین چه کرد؟
وی گفت: حوضه آبریز دریای کاسپین ۳.۵ میلیون کیلومترمربع وسعت دارد. علی رغم سطح وسیع حوضه، فقط ۶۲.۶ درصد آن جزء حوضه آبدهی محسوب میشود و ۲۶.۱درصد آن سهمی در آب ورودی به دریا ندارد. رودخانههای بزرگ عمدتاً در سواحل شمالی و رودخانههای کوچک در سواحل غربی و جنوبی واقع هستند. متوسط سالانه ورودی رودخانهها حدود ۳۰۰ تا ۳۲۰ میلیارد مترمکعب برآورد شده است. در این میان، رودخانه ولگا، مهمترین رودخانه از نظر رژیم آبدهی بوده و به تنهایی حدود ۸۰ درصد آب ورودی را تأمین میکند. این میزان کافی است که به نقش تعیین کننده مدیریت منابع آب ولگا در کشور روسیه و تحولات این رودخانه در نوسانات آب کاسپین تاکید شود. افت تراز آب دریا در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ میلادی ارتباط تنگاتنگی با کاهش آبدهی این رودخانه در این دوره داشته است.
نقش محسوس کورا و اورال
بنی هاشمی ادامه داد: پس از رودخانه ولگا، رود کورا در جمهوری آذربایجان و اورال در قزاقستان از رودخانههای مهم تأمین کننده آب دریای کاسپین محسوب میشوند. رودخانه کورا دومین رودخانه مهم حوضه آبریز دریای کاسپین از نظر حجم آب ورودی بوده و از کشورهای ترکیه و گرجستان سرچشمه گرفته و وارد جمهوری آذربایجان میشود و پس از پیوستن رود ارس از بخش غربی وارد دریای کاسپین میشود. روند کلی کاهشی میزان آبدهی سالانه این رودخانه در بازه زمانی بلندمدت، به ویژه از سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ میلادی محسوس و قابل ملاحظه است.
وی بیان داشت: رودخانه اورال سومین رودخانه بزرگ در بخش شمالی حوضه آبریز دریای کاسپین است که بخش از آن در کشور روسیه و بخشی در شمال غربی کشور قزاقستان واقع است. اورال به عنوان سومین رودخانه مهم از نظر حجم آب ورودی به دریای کاسپین، از نظر تغییرات میزان آبدهی روند نزولی دارد و این روند از سال ۲۰۱۷ تاکنون به وضوح قابل مشاهده است. در بررسی کلی، روند غالب کاهش آبدهی رودخانههای مهم حوضه کاسپین را در مقاطعی میتوان متأثر از شرایط اقلیمی حاکم و کاهش بارش و در مقاطعی میتوان ناشی از برنامههای مدیریت منابع آبی کشورها و تحولات در حوضه آبریز و افزایش برداشت آب در طول رودخانه و سرشاخهها، تغییر مخازن سدها، توسعه اراضی زراعی و بهره برداریهای شیلاتی از طریق این رودخانهها دانست.
مخاطرات محیط زیستی و انسانی کاهش آب کاسپین
کارشناس پژوهشی موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو در خصوص مخاطرات محیط زیستی و انسانی کاهش آب دریای کاسپین گفت: روند نوسانی آب، بیش از هر چیز سواحل مشرف و کاربریهای ساحلی را تحت تأثیر قرار میدهد. شرایط فعلی و دورنمای آتی کاهش سطح آب، به عنوان هشداری برای زیرساختها و ظرفیتهای بهره برداری در مناطق ساحلی کاسپین به حساب آمده و ادامه وضعیت فعلی مطابق تجارب و رخدادهای تاریخی گذشته، میتواند مناطق ساحلی، سکونتگاهها و فعالیتهای متنوع اقتصادی و اجتماعی شامل بنادر و شیلات، آبگیر نیروگاهها و... را تحت الشعاع قرار دهد.
وی خاطرنشان کرد: از اهم پیامدهای ناشی از تشدید کاهش سطح آب، ایجاد چالش در زیرساختها و کاربریهای اقتصادی و اجتماعی، خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریای کاسپین (تالابها، خلیجهای کنارهای و...)، افزایش عرصه ساحل و دخل و تصرف انسانی در حریم دریا، از بین رفتن تنوع زیستی و اکوسیستمهای ساحلی، افزایش غلظت آلایندههای محیطی دریا و مصب رودخانهها، اثرات منفی بر آبخوانهای ساحلی و تأثیر بر فعالیت بنادر و شرایط دریانوردی قابل ذکر است.
کاهش ۲۸ درصدی بارش در سواحل کاسپین تا انتهای قرن
بنی هاشمی تاکید کرد: با توجه به پیش بینی آینده منابع آب دریای کاسپین بر مبنای روند مؤلفههای اقلیمی تحت تأثیر تغییر اقلیم حاکم و کاهش قابل توجه تراز آب کاسپین، بالطبع از وسعت دریای کاسپین کاسته خواهد شد و این موضوع در صورت تحقق بر سواحل جنوب شرقی کاسپین تأثیر قابل ملاحظهای خواهد گذاشت. به طور میانگین، بارش سواحل کاسپین تا انتهای قرن حاضر تا ۲۸ درصد کاهش خواهد یافت و تعداد روزهای داغ در اغلب ایستگاههای مورد مطالعه سواحل جنوبی کاسپین در سه فصل زمستان، پاییز و بهار افزایش مییابد.
به گفته این محقق و پژوهشگر در حوزه مطالعات منابع آب دریای کاسپین؛ عامل اصلی کاهش تراز آب کاسپین، افزایش دما و متعاقباً افزایش تبخیر از سطح دریا است که روند فزاینده آن با ورودی رودخانهها قابل جبران نیست. در حال حاضر برآوردها حاکی از بارش متوسط سالانه ۲۲۰ میلی متر و تبخیر متوسط سالانه ۱۰۰۰ میلی متر بر سطح دریای کاسپین است. از سویی محیط زیست دریای کاسپین و پهنههای آبی متأثر از آن مانند خلیج گرگان به شدت از تغییرات تراز آب تأثیر میپذیرند و این موضوع تحت الشعاع تغییرات اقلیمی منطقه است.
کاش چشمگیر سطح تراز کاسپین تا ۲۰۲۵
وی در پیش بینی بدبینانهترین حالت کاهش تراز دریاچه گفت: نتایج مطالعات منطقهای انجام شده پیرامون آینده وضعیت منابع آب دریای کاسپین و تغییرات مؤلفههای اقلیمی مؤثر بر منابع آبی، با تأیید روند افزایش دمای هوا مطابق دادههای تاریخی، پیش بینی میکنند سطح تراز آب دریای کاسپین با کاهش قابل ملاحظهای رو به رو شود. براساس مدلهای پیش بینی اقلیمی، تراز آب کاسپین تا سال ۲۰۵۰ میلادی در اثر افزایش دما و میزان تبخیر آب، به حد چشمگیری کاهش مییابد و این کاهش درصورت ثبات نسبی ورودی رودخانهای نیز، قابل ملاحظه خواهد بود.
سناریوی خوشبینانه و بدبینانه کاهش آب کاسپین؛ از ۸ تا ۳۰ میلیمتر
بنی هاشمی خاطرنشان کرد: همچنین نتایج مطالعات جهانی در شرایط خوشبینانه کاهش حدود ۸ تا ۱۰ متری تراز آب دریای کاسپین را تا سال ۲۱۰۰ میلادی پیش بینی کردهاند و در سناریوهای بدبینانه این کاهش میتواند به۲۰ تا ۳۰ متر نیز برسد.
برنامهای برای جلوگیری از افت آب دریاچه تدوین شده است؟
وی درباره مطالعات و اقدامات موسسه برای جلوگیری از کاهش تراز آب دریاچه گفت: در بعد اقدامات پژوهشی با عنایت به جایگاه محوری وزارت نیرو در دریای کاسپین به عنوان یک منبع مهم آبی مشترک و مباحث مدیریت منابع آب در ارتباطات بین الملل و بهره برداری کشورها و لزوم پیش بینی شرایط منابع آب کاسپین با توجه به چالشهای پیش رو، علاوه بر مطالعه مستمر نوسانات آب دریای کاسپین و بیلان آبی و ارائه گزارشهای دورهای، اقدامات پژوهشی دیگری در زمینه مطالعه و بررسی اثر تغییر اقلیم بر منابع آب و آورد ورودی رودخانهها به دریا برنامه ریزی و انجام میشود.
کارشناس پژوهشی موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو تاکید کرد: انتظار میرود نتایج این پژوهشها که با هدف مطالعه جامع منابع آب کاسپین و پیش بینی افقهای پیش رو تعریف شده است در تدبیر اقدامات راهبردی ملی و منطقهای جهت مدیریت آثار و پیامدهای کاهش آب بر زیرساختها و کاربریهای اقتصادی و اجتماعی و آثار سوء بر محیط زیست، تنوع زیستی و اکوسیستمهای ساحلی، حریم دریا و پهنههای آبی متأثر از کاهش سطح آب دریا راهگشا باشد.
اهمیت مذاکره با روسیه
وی اظهار داشت: البته باید در نظر داشت موضوع جلوگیری از کاهش تراز آب دریای کاسپین یک مسئله فراکشوری و منطقهای است و ظرفیتهای دیپلماسی کشورها مراجع ورود و پیگیری این موضوعات هستند. اگرچه با توجه به سهم قابل توجه رودخانه ولگا در تأمین آب دریای کاسپین، ایجاد اجماع بین کشورهای ذینفع جهت مذاکره با روسیه مطابق تجارب عملی دورههای گذشته، بسیار مهم و کلیدی است.
لزوم جلب مشارکت ۵ کشور ساحلی
بنی هاشمی با اشاره به اقدامات عملی برای جلوگیری از به مخاطره افتادن دریاچه عنوان کرد: از اقداماتی که در برهه کنونی برای کمک به مدیریت آثار و پیامدهای کاهش آب کاسپین و بهبود شرایط محیطی کاسپین میتوان ذکر کرد، جلب مشارکت و همکاری کشورهای حوضه این دریا بالاخص پنج کشور ساحلی در موضوع کاهش آب کاسپین حسب شرایط کنونی و زمینه سازی برای همکاری و توجه به مباحث کمی و کیفی منابع آبی کاسپین و نیز موضوع آلودگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی و ارائه راهکارها و تدوین برنامه اقدامات مشترک در خصوص پایش محیطی و به اشتراک گذاشتن نتایج است. از دیگر برنامهها برگزاری نشستهای علمی و تخصصی بین المللی در زمینههای مختلف منابع آب، محیط زیست دریای کاسپین و آثار تغییرات اقلیمی جهت بهره مندی از ظرفیتهای علمی برای کمک به اتخاذ و تدوین برنامههای جامع مدیریت منابع آبی کاسپین است.
وی افزود: در بعد دیگر اطلاع رسانی و جمع آوری اطلاعات از فعالیت هایی که در زمینه بهره برداری از آب دریای کاسپین توسط کشورها صورت میگیرد و اقداماتی که در شرایط کاهش سطح آب میباید؛ جدیتر دنبال شود نظیر آمادگی، واکنش و همکاری منطقهای در مبارزه با سوانح آلودگیها از جمله آلودگی نفتی و سایر بهره برداریها با تقویت بسترهای همکاری موجود بین کشورهای ساحلی دریای کاسپین است که میباید در برهه کنونی بیش از پیش مورد تأکید، اجماع و همکاری کشورهای منطقه قرار گیرد.