اختصاصی کلانشهر: سمانه کوهستانی- دانش آموخته دکتری جامعه شناسی فرهنگی دانشگاه گیلان: تا حالا دقت کردهاید چرا وقتی گوشی را برمی دارید، زمان از دستتان درمی رود؟ چرا بالا و پایین کردن صفحات اینستاگرام مانند قدم زدن در یک مسیر بیانتها تمام ناشدنی است؟ دلیلش این است که در دنیای امروز همه به دنبال چیزی گرانتر و کمیابتر از پول هستند: توجه.
توجه، سادهترین و ارزشمندترین منبعی است که در اختیار داریم. هر لحظهای که به چیزی نگاه میکنید، فکر میکنید یا روی آن مکث میکنید، بخشی از زندگی تان را به آن اختصاص میدهید. این روزها، شبکههای اجتماعی همین توجه شما را به عنوان کالایی بینهایت ارزشمند به دست آوردهاند، همان مفهومی که در زبان تخصصی به آن «اقتصاد توجه» گفته میشود.
اما توجه چگونه در دنیای دیجیتال ارزشمند شده است؟ مغز انسان طوری طراحی شده که به محرکهای جدید و غیرمنتظره واکنش نشان دهد. هر بار که پُستی رنگارنگ، ویدیویی خنده دار یا جملهای احساسی در اینستاگرام میبینید، مغزتان پیام سادهای میفرستد: «بمون، رَدِش نکن، این هم جالبه!» و الگوریتمها دقیقاً همین پیامها را دریافت میکنند. نتیجه؟ محتواهای مشابه بیشتری به شما نمایش داده میشود تا شما حتی متوجه گذر زمان نشوید.
این چرخه پایان ناپذیر است، زیرا هر ثانیهای که آنلاین هستید، پول سازی میکنید. نه برای خودتان، بلکه برای پلتفرمها و شبکه هایی که از تبلیغات در این فضا درآمد دارند. هر کلیک، لایک و لحظهای که درگیر میشوید، برای شرکتهای پشت این شبکهها معادل پول است. به همین دلیل است که همه چیز در این فضا طوری طراحی شده تا توجه شما را به هر قیمتی جذب کند.
اما این تنها یک موضوع اقتصادی نیست؛ این فرایند، زندگی اجتماعی و فرهنگی ما را هم دگرگون کرده است. در حال حاضر، مفهوم شهرت به شکلی عمیق تغییر کرده است. هر کسی میتواند با تولید محتوایی خلاقانه یا جنجالی به هزاران یا حتی میلیونها فالوور برسد. اما در کنار ویژگیهای مثبت، این فرایند جنبههای منفی هم به دنبال دارد. افراد در رقابتی بیپایان برای جلب توجه، گاهی محتواهایی کم عمق، سطحی یا حتی گمراه کننده تولید میکنند و از این راه دنبال کنندگان و درآمد زیادی کسب میکنند.
البته، این پایان ماجرا نیست. قدرت توجه میتواند در راستای اهداف مثبت نیز به کار رود. فکر کنید زمانی که یک کمپین اجتماعی، مانند آگاهی بخشی درباره یک بحران محیط زیستی، همه گیر شود، چه اتفاقی روی میدهد؟ میلیونها نفر توجهشان را بر یک موضوع متمرکز میکنند و تغییراتی واقعی به وجود میآید. این موضوع نشان میدهد که توجه، فراتر از یک منبع اقتصادی، ابزاری است که میتواند برای ایجاد تغییرات اجتماعی نیز استفاده شود.
اما سؤال مهم این است: آیا ما بر توجه خود کنترل داریم یا شبکهها و پلتفرمها آن را هدایت میکنند؟ زندگی دیجیتال ما به بازاری پرهیاهو تبدیل شده است؛ بازاری که همه در آن برای جذب توجه و نگاه ما با یکدیگر رقابت میکنند. در چنین فضایی، یاد گرفتن اینکه کجا و چگونه توجه مان را سپری کنیم، حائز اهمیت است.
مسئله این نیست که کمتر در شبکههای اجتماعی آنلاین باشیم. مسئله، حضور و فعالیت آگاهانه در این شبکه هاست. بدین معنی که خودمان به طور هدفمندانه انتخاب کنیم که به چه چیزی توجه کنیم، چه کسانی را دنبال کنیم و کجا وقتمان را سپری کنیم. زمانی که توجه مان را آگاهانه خرج کنیم، نه تنها زندگی مان پربارتر و معنادارتر میشود، بلکه میتوانیم در ایجاد تغییرات مثبت هم سهیم شویم.
بار دیگر که اینستاگرام را باز کردید و در حال بالا و پایین کردن صفحات و محتواهای مختلف بودید، کمی مکث کنید. به این فکر کنید که توجهتان، این منبع گرانبها، را کجا سپری میکنید. شاید همین مکث کوچک، آغاز یک تغییر بزرگ باشد.