کلانشهر: شاید پیش از امتحان یا پس از یک شب بیخوابی چنین احساسی داشته باشید، عصب شناسان میگویند در یک مغز سالم و معمولی، ظرفیت حافظه ثابت نیست و به آسانی پر نمیشود.
در واقع، مغز به جای تکیه بر تعداد مشخصی محل ذخیره سازی، از سیستمهای حافظهای که هم پوشان و قابل تطبیق هستند استفاده میکند. «الیزابت کنسینگر»، استاد روان شناسی و علوم اعصاب از کالج بوستون، توضیح میدهد که خاطرات فقط برای یادآوری نیستند بلکه برای درک زمان حال، پیش بینی آینده و حمایت از یادگیری به کار میروند. مغز به جای ذخیره سازی خاطرات در یک سلول عصبی خاص از سیستمی به نام «بازنمایی توزیع شده» استفاده میکند که در آن یک خاطره، میان گروهی از سلولهای عصبی که در نواحی مختلف مغز پراکندهاند، پخش میشود. هر سلول عصبی در خاطرات گوناگون بسیاری نقش دارد که باعث انعطاف پذیری و پایداری در ذخیره سازی اطلاعات میشود.
برای مثال، خاطرهای مانند جشن تولد ۱۲ سالگی تان نواحی مختلف حسی و احساسی را شامل میشودــ مراکز بینایی، شنوایی، چشایی و پردازش هیجان ــ که همگی با هم فعال میشوند. این الگوی توزیع شده از فعالیت عصبی، خاطره را شکل میدهد و هنگام یادآوری آن رویداد، همان الگو دوباره فعال میشود.
این روش باعث میشود از سلولهای عصبی در ترکیبهای گوناگون به طور مکرر استفاده شوند و مغز بتواند حجم زیادی از خاطرات را ذخیره کند. کنسینگر اشاره میکند که الگوهای هم پوشان بین خاطرات مرتبط به ما کمک میکنند تا تعمیم بدهیم و آینده را پیش بینی کنیم. حتی اگر برخی سلولهای عصبی آسیب ببینند، خاطره به دلیل توزیع شدن در مغز ممکن است همچنان قابل دسترسی باشد.
«پل ریبر»، استاد علوم اعصاب از دانشگاه نورث وسترن، توضیح میدهد که همین ساختار شبکهای حافظه، عامل ظرفیت عظیم مغز است. از آن جا که سلولهای عصبی در خاطرات گوناگون هم پوشانی دارند، تعداد ترکیبهای ممکن به صورت تصاعدی افزایش پیدا میکند.
به گزارش ایندیپندنت، با این حال، انسان همه چیز یادش نمیماند. دلیلش کمبود فضا نیست بلکه ناتوانی مغز در پردازش و ذخیره سازی هم زمان تمام اطلاعات ورودی است. حافظه مانند دوربینی عمل میکند که فقط با ۱۰ درصد ظرفیتش کار میکند، یعنی ما فقط بخش کوچکی از آنچه را که تجربه میکنیم به یاد میآوریم. این انتخاب گری در فرایندی به نام «تثبیت» اتفاق میافتد که در آن اطلاعات مهم به تدریج به خاطرات پایدار بلندمدت تبدیل میشوند.
«لیلا دواچی»، استاد روان شناسی و علوم اعصاب از دانشگاه کلمبیا، متذکر میشود که حافظه برای بقا تکامل یافته است، نه برای یادآوری کامل. سیستم حافظه روی به خاطر سپردن اطلاعات ضروری و سازگار با بقا متمرکز است.
او در ادامه میافزاید که توانایی یادآوری رویدادهای جزئی گذشته، مانند لحظاتی از دوران دانشگاه، ممکن است نتیجه فرعی تصادفی یک سیستم فوق العاده کارآمد باشد.
کنسینگر توضیح میدهد که وقتی تجربههای مشابه بارها تکرار میشوند، مغز از ذخیره جزئیات فاصله میگیرد و به ذخیره محتوای کلی یا الگوهای عمومی روی میآورد. برای مثال، ما همه سفرهای روزانه به محل کار را به یاد نمیآوریم، بلکه تجربه کلی را در ذهن داریم ــ مگر اینکه اتفاقی خاص مانند آب گرفتگی خیابان یا تصادف رخ داده باشد.
نکته پایانی اینکه فضای ذخیره سازی مغز نه تنها تمام نمیشود، بلکه به طور مداوم اطلاعات را پالایش و بازسازی میکند تا به سازگاری، پیش بینی و یادگیری بهتر کمک کند. پس دفعه بعد که یادتان رفت فنجان قهوه را کجا گذاشتید، نگران نباشید؛ فضای ذخیره مغز تمام نشده، احتمالا چیزهای مهم تری برای به خاطر سپردن داشته است.