کلانشهر: کارگاه آموزشی دبیرخانه ستاد ملی جمعیت ویژه دبیران ستادهای دستگاهها با حضور دکتر مرضیه وحید دستجردی دبیر، معاونان و مدیران این ستاد در سالن دارالفنون دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار و مباحث متنوعی در دو بخش نظری و سیاستی مورد بررسی قرار گرفت.
وی با اشاره به دغدغههای رهبری و ریاست جمهوری در زمینه بحران جمعیت، گفت: مقام معظم رهبری در ابتدای دولت تأکید کردند که وزیر بهداشت باید شخصاً مانع ادامه موانع تولید مثل شود و اجازه ندهد روند کاهش ولادت تداوم یابد. همچنین رئیس جمهور در نشست هفتم ستاد ملی جمعیت تصریح کرد که اگر همه دستگاهها با ستاد ملی جمعیت هماهنگی و همراهی داشته باشند، رفع چالش جمعیتی کشور دشوار نخواهد بود.
وی افزود: لازمه اجرای قانون جوانی جمعیت، باور و عزم جدی مدیران است. سیاستهای کلی جمعیت که در سال ۱۳۹۳ ابلاغ شد، رسیدن به نرخ باروری بالای «دو و یک دهم» به عنوان سطح جایگزینی را هدف گذاری کرده است. در این سیاستها، سلامت مادران، کودکان و خانوادهها به عنوان رکن اصلی تحقق این هدف مورد تأکید قرار گرفته است.
دستجردی با بیان اینکه «نرخ باروری تنها یک شاخص جمعیتی نیست بلکه شاخص سلامت جامعه را نیز شامل میشود»، گفت: اگر کیفیت خدمات بهداشتی و درمانی در دوران پیش از بارداری، حین بارداری و پس از زایمان افزایش پیدا نکند، پایداری رشد باروری امکان پذیر نخواهد بود.
وی ادامه داد: تأخیر در ازدواج، تأخیر در فرزندآوری اول، افزایش مشکلات ناباروری، ناامنیهای روانی و اقتصادی از عواملی است که مستقیماً بر کاهش فرزندآوری تأثیر میگذارد. بر این اساس، عدالت در سلامت، ارتقا شبکه، دسترسی همگانی به تغذیه سالم، کاهش هزینههای درمانی و ارتقای خدمات بیمهای از محورهایی است که میتواند تصمیم خانوادهها برای فرزندآوری را تحت تأثیر قرار دهد.
دستجردی با تأکید بر اینکه حوزه سلامت در مداخلات جمعیتی باید نقش محوری ایفا کند، گفت: کاهش جمعیت در دهههای گذشته با محوریت حوزه سلامت اتفاق افتاد و امروز نیز این حوزه به دلیل گستردگی وظایف، ارتباط مستقیم با خانوادهها و جایگاه ویژه در نظام خدمات رسانی، باید مسئولیت بزرگی در افزایش نرخ باروری را بر عهده بگیرد.
دبیر ستاد ملی جمعیت با اشاره به شبکه بهداشت کشور به عنوان یک ظرفیت بیبدیل، اظهار کرد: زنان ۱۵ تا ۴۹ سال در حساسترین دوران باروری، مراجعات مستمر به پایگاهها و خانههای بهداشت دارند. این مراجعات فرصتی طلایی برای ارائه خدمات مشاوره، آموزش و ترغیب به فرزندآوری است. اما متأسفانه گاهی برخورد مناسبی با زنان به ویژه در دوران بارداری در مراکز بهداشتی صورت نمیگیرد و این مسئله نیازمند اصلاح فوری است.
وی خاطرنشان کرد: تجربه کشورهای اروپایی نشان میدهد که برخورد مناسب و حمایت گرایانه از زنان باردار، فرایند فرزندآوری را به تجربهای شیرین تبدیل میکند. اگر مادران در کشور ما نیز چنین تجربهای داشته باشند، قطعاً انگیزه بیشتری برای تکرار آن خواهند داشت.
دبیر ستاد ملی جمعیت در ادامه سخنان خود بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای آموزش و پرورش در فرهنگ سازی ازدواج و فرزندآوری تأکید کرد و گفت: امروز ۱۱.۷ میلیون دختر و ۱۲.۹ میلیون پسر زیر ۲۰ (۲۰-۱ سال) ازدواج نکرده در کشور وجود دارد و این نسل در حال تحصیل، آینده ساز جامعه است. به همین دلیل باید محتوای درسی مدارس به گونهای بازنگری شود که علاوه بر آموزش علمی، نقش تربیتی برای پذیرش مسئولیتهای خانوادگی نیز داشته باشد.
وی افزود: لازم است با بهره گیری از روشهای روانشناختی، جامعه شناسی، انسان شناسی، آگاهی جوانان نسبت به دانش خانواده افزایش یابد. این فرصت جمعیتی در اختیار آموزش و پرورش، یک فرصت بیبدیل است و نباید از دست برود.
دستجردی با اشاره به تجربه کشورهای موفق در حوزه جمعیت تصریح کرد: فرانسه، سوئد و نروژ توانستند سیاستهای فرزندآوری خود را با خدمات سلامت، مشاوره روانشناسی و حمایتهای اجتماعی پیوند دهند و موفق شدند. اما کشورهایی مانند کره جنوبی علی رغم هزینههای بسیار سنگین، توفیق چندانی نداشتند؛زیرا سیاستهای جمعیتی شان همراه با خدمات بهداشتی، سلامتی و روانی نبود.
وی با بیان اینکه مشاورههای اجتماعی و روانشناسی نقش مهمی در تغییر نگرشها نسبت به ازدواج و فرزندآوری دارند»، گفت: فرهنگ خانواده، باورهای مذهبی، نقش سالمندان در هدایت و راهنمایی خانواده و همچنین ایجاد امید اجتماعی از مهمترین عوامل اثرگذار بر تصمیم نسل جوان برای ازدواج و فرزندآوری است.
دستجردی ادامه داد: امروز مساوئل اقتصادی و اجتماعی، بر تصمیم برای تشکیل خانواده اثر گذاشته است. ایجاد امید اجتماعی وظیفه همه دستگاه هاست و باید چشم اندازی روشن پیش روی جوانان ترسیم شود.
دبیر ستاد ملی جمعیت همچنین مسئله «سقط جنین» را یک چالش جدی دانست و تأکید کرد: در کشوری اسلامی مانند ایران حتی یک مورد سقط نیز زیاد است. قرآن کریم به صراحت نهی میکند که فرزندان خود را از ترس فقر نکشید، زیرا خداوند روزی دهنده والدین و فرزندان است. بنابراین ما باید فرهنگ حمایت از فرزندآوری را در جامعه تقویت کرده و عمده مسائل و مشکلات اقتصادی و اجتماعی را از پیش پای خانوادهها برداریم.
وی در ادامه سخنان خود با پرداختن به ابعاد سلامت زنان و پدیده سقط، از وجود آمار نگران کننده و لزوم اقدامات فوری فرهنگی، مشاورهای و درمانی سخن گفت.
این متخصص زنان یادآور شد: بخش مهمی از سقطها خودبه خودی است و طبق مطالعات و پیمایشهای ملی، حدود ۳۰ درصد بارداریها به صورت خودبه خودی پایان مییابد؛ اما علاوه بر این سقطهای غیرقانونی و عمدی نیز رقم قابل توجهی به خود اختصاص میدهد.
او تأکید کرد: بررسی دقیق و علمی این آمار ضروری است و نباید موارد خودبه خودی را با سقط عمدی یکسان گرفت؛ حدود ۲۰ درصد بارداریها تا هفته پنجم خودبه خود خاتمه مییابند و از هفته ششم به بعد نیز آمار خودبه خودی بین ۱۰ تا ۳۰ درصد متغیر است.
دستجردی خطرات روشهای غیرپزشکی و غیرجنایی را برجسته کرد و گفت: روش هایی که افراد یا اطرافیان به صورت خودسرانه به کار میگیرند از داروهای شیمیایی و گیاهی گرفته تا اقدامات مکانیکی میتواند آسیبهای جبران ناپذیری به سلامت مادر وارد کند؛ خونریزی، عفونت شدید، سوراخ شدن رحم و حتی مرگ مادر از پیامدهای تلخ این اقدامات است.
وی گفت: در سالهای اخیر با همکاری سازمان پزشکی قانونی، صدور مجوزها و نظارت موجب کاهش برخی عوارض مرگبار شده است، اما خطرها هنوز ادامه دارد.
دبیر ستاد ملی جمعیت نتایج پیمایشهای مختلف را یادآور شد و افزود: در پیمایشهای پیشین نیز دلایل اصلی سقط عمدی شامل «نخواستن فرزند»، «نامناسب بودن زمان بارداری»، «مشکلات جسمی مادر»، «بارداری در دوران عقد»، و «ادامه تحصیل یا از دست دادن شغل» بوده است؛ مسائلی که به گفته وی نیازمند سیاست گذاری ترکیبی از حمایت اجتماعی، سلامت روان، مشاوره و حمایت اقتصادی است.
دستجردی همچنین بر نقش نهادهای فرهنگی و مذهبی در کاهش سقط تأکید کرد و گفت: «همکاری علما و روحانیون در تقویت آموزههای فکری و اعتقادی میتواند بسیار اثرگذار باشد.
وی سپس به پیامدهای جمعیتی در سطح بین المللی اشاره کرد و هشدار داد: روندهای کاهش موالید در دیگر کشورها نیز پیامدهای ژئوپلیتیک و اقتصادی درازمدت دارد؛ اما برای مقابله با روند کنونی در داخل کشور، ترکیبی از اقدامات فرهنگی، آموزشی، مشاورهای و تقویت خدمات سلامت مادر و کودک را ضروری دانست.
دبیر ستاد ملی جمعیت در بخش دیگری از سخنان خودبا اشاره به تجربه کشورهای موفق در سیاستهای جمعیتی از جمله روسیه، بر ضرورت اولویت بندی سیاستها و تمرکز بر ازدواج و فرزندآوری در کشور تأکید کرد.
وی گفت: روسها با برنامههای تشویقی مانند «سرمایه مادری»، اعطای نشان افتخار به مادران و حمایتهای گسترده از مهدکودکها توانستند روند فرزندآوری را تا حدودی بهبود دهند. ما هم باید بدانیم که موضوع جمعیت یک مسئله چندوجهی است و نیازمند برنامه ریزی در ابعاد مختلف فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است.
دستجردی با اشاره به نرخ باروری در ایران افزود: در حالی که سطح جایگزینی جمعیت حدود ۲.۱ فرزند است، نرخ فعلی باروری در کشور به حدود ۱.۴۴ رسیده و اگر به کمتر از ۱.۳ برسیم با خطرات جدی مواجه خواهیم شد. بر این اساس، سیاست گذاران باید تمرکز بیشتری را بر فرزندان اول و دوم بگذارند؛ زیرا ۷۳ درصد موالید کشور مربوط به فرزندان اول و دوم هستند و ۲۷ درصد به فرزندان سوم به بعد اختصاص دارد.
او با بیان اینکه «ازدواج مقدمه فرزندآوری است»، ادامه داد: در کشور ما فرزندآوری فقط از کانال نکاحی است لذا باید موانع ازدواج جوانان را برطرف کنیم. رونق اقتصادی، دسترس پذیر شدن هزینههای زندگی و ایجاد جذابیت برای ازدواج از جمله ضرورت هاست. مشاورههای ازدواج نیز نقش مهمی در افزایش تمایل نسل جوان به فرزندآوری دارد.
دستجردی در توضیح دیدگاه جوانان درباره فرزندآوری گفت: بر اساس پیمایشها، ۸۷ درصد جوانان ۱۸ تا ۳۵ ساله تمایل به صفر تا دو فرزند دارند. بنابراین سیاستهای ما باید با واقعیتهای جامعه هم راستا باشد و با تدابیر اقتصادی و فرهنگی، امکان دسترسی جوانان به ازدواج و فرزندآوری تسهیل شود.
وی در ادامه از طرح «کارت امید مادر» به عنوان یکی از برنامههای حمایتی یاد کرد و افزود: «این طرح که در شورای عالی انقلاب فرهنگی و دفتر ریاست جمهوری مطرح شده، میتواند هزینههای دو سال اول زندگی کودک را پوشش دهد. لازم است این حمایتها در بودجه کشور به صورت پایدار و دائمی پیش بینی شود تا در عمل به خانوادهها کمک کند.
دبیر ستاد ملی جمعیت ابراز امیدواری کرد که با اولویت گذاری درست، حمایت دستگاهها و عنایات الهی، ابتدا روند کاهش جمعیت متوقف و در نهایت نرخ باروری کشور به بالای سطح جایگزینی برسد.