اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (گیلان شناس)- گیلان سرزمین رودهای بیشمار است، شکی در این مسئله نیست که شمار رودها و آبراههها، نهرها یا زهکشها یا هرچه که بخواهیم ناماش را بگذاریم در این سرزمین نامشخص است.
جغرافیای رودهای این سرزمین تنها به دلیلِ شمار فراوان این رگهای طبیعی نیست که خاص است بلکه از معدود سرزمینهای جغرافیایی در ایران است که دو جغرافیای درونی و بیرونیِ منابع آب دارد.
جغرافیایی بیرونی آن به رودخانه سپیدرود بر میگردد و جغرافیایی درونیاش که منطبق بر خط الراسهای طبیعی گیلان است که از بلندای کوههای آستارا تا چابکسر را در برمی گیرد شامل حداقل ۵۴ حوضه آبریز است. جغرافیایی کوچک گیلان کم شگفتی ندارد. اینکه رودخانه سفیدرود که آباش در مصّب بوجاق به دریای کاسپین به میریزد از دوردستترین کوههای البرز در حوالی کرج، یعنی ناز و کَهار، عَلَم کوه بزرگ، خَشچال، شاه البرز، سیالان و از این سوی حتی از دوردستهای قُروه کردستان، بلندای بزقوش و حتی بَغروبَند تالش تامین میشود، خود به اندازه کافی جالب است.
اما تنها سفیدرود نیست که جنبههای پنهان و آشکار شگفت انگیز جغرافیایی را به نمایش میگذارد.
در میانه انبوه رودهایی که در این سرزمین جاری است رودی وجود دارد که انگار هم جغرافیا با آن بازی کرده است و هم آن با جغرافیا. جلگه شرقی گیلان در سمت راست سفیدرود به دلیلِ موقعیت خاص توپوگرافیکیاش که منجر به تحدب مناطق کوهستانی و پیشروی آن تا میانه جلگه شرقی شده، از فقر رودهای عمده از سفیدرود تا رودخانه پُل رود برخوردار است.
از سفیدرود تا شَلمان رود این قضیه پُررنگتر است که دلیل آن هم همین پیش آمدگی و کم ارتفاع بودن مجموعه کوههای منطقه است که اجازه توسعه یک رود مهم را نداده است.
لنگرود رودخان-لاهیجان رودخانه، هرچند رودخانهای پُرآب نیست اما به دلایلی یکی از رودخانههای جالب توجه گیلان است. رفتار و حرکت رودخانه در سطح منطقه نکات جالب توجهی را به نمایش میگذارد.
خلیج چمخاله، مقصد رودهای سرگردان شرق گیلان
دو پیچش مشخص در رودخانه برخلاف جریان جغرافیا از رفتارهای جالب توجه این رودخانه است. رودخانه برخلاف جهت شیب یک باره در شمال لاهیجان (حاج سلیم محله)، برخلاف مسیر طبیعی با خمش جنوب شرقی به سمتِ لنگرود حرکت میکند و این مسیر را با شکلی مستقیم در راستای کوهستان و جاده خطه کناره میپیماید.
با اینکه طبق شیب عمومی یا باید به سمتِ دریا میرفت یا به سمتِ رودخانه سفیدرود. خمش دیگر که قابلِ توجهتر است در شمال لنگرود رخ میدهد (رادار کومه-چمخاله)، درست در مکانی که فاصله رودخانه به یک کیلومتری ساحل دریای کاسپین میرسد، دوباره با خمش جنوب شرقی نه تنها به دریا نمیریزد بلکه در راستای ساحل تا روستای گالش کُلام حرکت میکند.
رودخانه لنگرود رودخانه (لاهیجان رودخانه) با ۳ پل خشتی سالم و پابرجا، از لحاظ تاریخی هم موقعیت جالب توجهی دارد. دومین مسئله جالب توجه در مورد این رودخانه، اتصال رودخانه لنگرودرودخان قبل از رسیدن به دریا و پیوستن آن به رودخانه شلمان رود (لَلَه رود) است.
رودخانه شلمان رود اولین رود قابلِ توجه در شرق گیلان است که از پیوستن سه رودخانه مهم ازجمله بارکیلی رود، کُل چال (بلوردکان) و اَرستان شکل گرفته است. روند و رفتار این رودخانه در جلگه شرق گیلان نیز قابلِ توجه است. رودخانه شلمان رود بعد از پیوستن دو رودخانه بارکیلی و کُل چال در روستای خَرِشتُم و تبدیل شدن به رودخانه شلمان، به سمتِ شهر شلمان رفته و بعد از شلمان با یک خمش مشخص شرقی، تا روستای ولیسه، به سمتِ دریا حرکت میکند.
رودخانه شلمان که در این مکان به لَله رود معروف است، علی رغم اینکه در آبادی حسین کوه در فاصله کمتر از دو کیلومتر دریا است به سمتِ شمال غربی ادامه مسیر میدهد و در شمال آبادی لَلَه رود به رودخانه لنگرودخان میپیوندد و تشکیل یک رودخانه مشترک را میدهند و به خلیج پُرابهت چمخاله میریزد. برای خمشهای دوگانه رودخانه لنگرودخان (لاهیجان رودخانه) فرضیه هایی میتوان درنظر گرفت هرچند برای پاسخ در این زمینه پژوهش جامع و مستقل لازم است.
از جمله فرضیههای احتمالی، دست ساز بودن بخش مسیر لاهیجان به لنگرود به هدف آب رسانی، نقش گسل لاهیجان در این تغییر مسیر و احتمال وجود باندهای ماسهای ناشی از سواحل کهن دریای کاسپین.
در هرصورت به هر دلیلی، رفتار این رودخانه و تجمیع آنها در طی جلگه شرق گیلان، از زیباییهای جغرافیایی این رودخانه است. مسئلهای که نشان میدهد کمی دقت در جغرافیای منطقه، ویژگی هایی از ظرافتهای طبیعت را به نمایش میگذارد.
رودخانه لنگرود رود (لاهیجان رود)
مختصات جغرافیایی این رودخانه برابر با "۳۰ ´ ۰۵ °۳۷ تا ´ ۱۱ ° ۳۷ عرض جغرافیایی و ´۳۲ °۴۹ تا ´ ۵۱ ° ۴۹ طول شرقی است. مساحت این رودخانه ۷۹/۴۸۶ کیلومترمربع، طول آبراهه اصلی تا خروجی ۱۳/۲۷ کیلومتر و طول آن مصب ۵۶/۳۰ کیلومتر است.
این رودخانه در شهرستانهای لاهیجان و لنگرود جریان دارد. مهمترین سکونتگاه انسانی این حوضه شهرهای لاهیجان و لنگرود است. لاهیجان رود، از دو شاخه اصلی سوستان و زاکله بر (لاهیجان) تشکیل شده است. بنا به گفته رابینو شاخهای که از سوستان میآید به نام «دارکی رودخانه» نامیده میشود و شاخهای که امروزه زاکله بر نام دارد یا همان شاخه غربی به «گُمل» معروف است.
این دو شاخه اصلی رودخانه در جنوب لاهیجان در محله خالی باغ ِ لاهیجان به هم پیوسته و تشکیل شاخهای مشترک را میدهند. این رودخانه در بخشهای مسیر خود به نامهای مختلفی خوانده میشود، سپس در حوالی لاهیجان به «لاجان رودخانه» و در لنگرود این رودخانه از آبادی نال کیاشر به بعد با نام «رودخانه لنگرود» ادامه مسیر میدهد.
پس از عبور از لنگرود و به سمت دریای کاسپین به نام رودخانه «چمخاله» خوانده میشود. نام این رودخانه از سکونتگاههای انسانی که در حاشیه این رود قرار گرفتهاند، اخذ شده است. لنگرود از دو جزء لنگ+رود ترکیب یافته که جزء اول آن در لفظ محلی به شکل لنگه میآید.
لنگه صفتی است که بر روی رودها لنگ (بیجوش و خروش) مینشیند و آن رودهایی هستند که جریان آب شان به کندی حرکت میکند. بدیهی است که چنین رودهایی شتاب ندارند و اصولا جریان آب آنها میلنگد. کندی جریان آب در لنگرود محسوس است. لنگرود در سدههای اخیر و در لفظ بومی خود لنگه رو خوانده میشود. رود و رودخانه در گویش گیلکی، رو و روخوئنه تلفظ میشوند. در جنوب چمخاله به رودخانه شلمان رود میپیوندد. این رودخانه از کوههای کاکوه، کهلستونی، سراش، تاج خروس و شیطان کوه سرچشمه میگیرد. در این حوضه ۲۱۶ چشمه شناسایی شده است.
رابینو عقیده دارد که رودخانه لنگرود بعد از شهر لنگرود، در هشت کیلومتری شمال لنگرود به دو قسمت تقسیم میشود. یکی به نام چاف رود که به سمت غرب میپیچد و به تالاب بزرگی به نام کرکه مرداب میریزد. دیگری چمخاله که به سمت شرق میرود. همان طورکه ذکر شد این رودخانه از دو شاخه مجزا که هر کدام برای خود حوضه آبریزی مستقل به حساب میآیند به وجود میآید. رودخانه زاکله بر در منطقه کوهستانی در کل، جهتی شمال غربی را تا خروجی حوضه طی میکند.
چنین روندی در رودخانه سوستان غربی مشاهده میشود. این دو رودخانه در ابتدا با پیوستن به یکدیگر مسیر شمالی را ادامه میدهند. ادامه مسیر جریان رودخانه لنگرود که یکی از پیچیدهترین مسیرهای رودخانهای در شرق گیلان است. این رودخانه در شمال آبادی حاج سلیم محله در شمال غربی لاهیجان با خمش ناگهانی شرق سوی از مسیر شمالی-جنوبی خود منحرف شده و مسیری غربی-شرقی را میپیماید.
این مسیر تا شهر لنگرود ادامه یافته و سپس این رودخانه دوباره با تغییرِ مسیر مشخص با جهت جنوب غربی-شمال شرقی به سمت دریای کاسپین میپیماید.
با این حال، درحالی که درست در جنوب آبادی رادارکومه انتظار میرود که به دریای کاسپین بپیوندد دوباره با تغییرِ مسیر با جهت شمال غربی-جنوب شرقی مسیری موازی با سواحل دریای کاسپین میپیماید و در انتها با پیوستن رودخانه شلمان رود به آن تشکیل خلیجی داده و به دریای کاسپین متصل میشود. ایستگا ههای باران سنجی و همدید لاهیجان در این حوضه آبریز قرار دارند. میانگین بارش سالانه آنها، به ترتیب ۱۵۰۸ و ۱۴۲۱ میلی متر است. بر روی این رودخانه پلهای تاریخی مهمی ساخته شده است. از جمله میتوان «خشت پل» لاهیجان، پل خشتی نال کیا شر و پل خشتی لنگرود را نام برد. هولمز از وجود اسکلهای که در آن مردم و بار جابجا میشدند، در این رودخانه نام برده است (هولمز:۱۱۸).
رودخانه شلمان رود
مختصات جغرافیایی این رودخانه برابر با ´۵۵ ° ۳۶ تا ´ ۰۶ °۳۷ عرض شمالی و " ۳۰ ´ ۵۶ ° ۴۹ تا ۱۰´ ° ۵۰ طول شرقی است. مساحت آن برابر با
۱۶۴/۲۹ کیلومترمربع و طول آبراهه اصلی تا خروجی حوضه ۴۹ کیلومتر و تا مصب ۵۲/۳۰ کیلومتر است. این رودخانه در شهرستان لنگرود و رودسر جاری است. نام خود را از شهر شلمان گرفته است و از میان این شهر جریان دارد. مهمترین سکونتگاههای انسانی آن شهرهای املش، شلمان و اطاق ور است.
آبادیهای لیارود، بلوردکان، سنگ تاش، حسین آباد، گرسگ، لات لیل، گلستان محله، چهارده، ولیسه و حسین آباد در حاشیه این رودخانه قرار گرفتهاند. رودخانه شلمان رود، از دو شاخه اصلی شمالی و جنوبی تشکیل شده است. رودخانه شمالی رودخانه بارکیلی رود و رودخانه جنوبی، شاخه اصلی شلمان رود یا بلوردکان است.
این دو رودخانه، در جنوب آبادی خرشتم به هم میپیوندند و شاخه واحد شلمان رود را شکل میدهند. در این بخش مردم بومی به این آبراهه «خرشتم رود» میگویند. رودخانه شلمان رود در ادامه مسیر به سمت دریای کاسپین، رودخانه اره ستان را در شمال آبادی لُهداربن دریافت میکند. در شمال همین محل با تشکیل پیچان رودی تیپیک، تغییرِ جهت داده و در مسیری با جهت شمال غرب سوی حرکت میکند. رودخانه شلمان رود پس از عبور از آبادی حسین آباد به نام «له له رود» شناخته میشود.
سرشاخههای این رودخانه از کوههای عطاکوه، سراش، کهلستونی، کاکوه، تیرین، پون سی، شیش لو، ضیاکوه، شهگان، سیدسرا، شاه نشین، ناتیش کوه، هالی دشت سرچشمه میگیرد و در ادامه مسیر با همان جهت به رودخانه چمخاله پیوسته و با تشکیل مسیری مشترک به دریای کاسپین میریزد.
رودخانه شلمان رود پس از اینکه تبدیل به کانال واحدی میشود در طی مسیر به دریای کاسپین دارای چندین پیچان رود ویژه است. مانند پیچان رود خلیفه محله، پیچان رود شمال شرقی شهر شلمان. در ادامه پس از شهر شلمان، مسیر رودخانه شلمان رود دارای چند پیچان رود بسیار زیبا است که در میان تمام رودهای گیلان منحصربه فرد است. مانند پیچان رودهای جنوب آبادی دریاکنار رودسر و پیچان رودهای جنوب روستای حسین آباد رودسر که نقطه اوج تکامل این اشکال زمین شناسی هستند. این رودخانه دارای دو دوره پرآبی یکی در پاییز و دیگری در زمستان است. بیشینه آبدهی ماهانه آن در ماه مهر۱۲/۹۵ مترمکعب بر ثانیه، کمینه آن در مرداد ۲/۱۷ مترمکعب بر ثانیه و میانگین آبدهی سالانه آن ۷/۷۰ مترمکعب بر ثانیه است. ایستگاههای آب شناسی شلمان و کلچال و ایستگاه تبخیرسنجی شلمان و باران سنجی کلچال در این حوضه آبریز واقع شدهاند. میانگین بارش سالانه آن ۱۱۸۰ میلی متر است. پل خشتی بلوردکان، پارک جنگلی له له رود از جاذبههای این حوضه آبریز محسوب میشوند.
رودخانه کُل چال (بلوردکان)
مختصات جغرافیایی این رودخانه برابر با ´۵۴ °۳۶ تا ´۰۶ ° ۳۷ عرض شمالی و ´۰۸ °۵۰ تا ´ ۵۶ ° ۴۹ طول شرقی است. کل چال شاخه اصلی رودخانه شلمان رود را شکل میدهد. این رودخانه شاخه جنوبی رودخانه ی شلمان رود است. شهر املش بزرگترین سکونتگاه انسانی این حوضه آبریز است. آبادیهای بلوردکان، سنگ تاش، حسین آباد، آتش سرا، کته خورته پایین، کل چال، گنج علی سرا، پیش کوه پایین، گرسک پایین، لات لیل، آب دنگ سر، تازه آباد، کهلستان، شهر املش، دادقان سرا و خرشتم در حاشیه این رودخانه قرار دارند. پس از آبادی خرشتم و در غرب آن، رودخانه بارکیلی را دریافت میکند.
رودخانه کل چال از شاخههای متعددی در کوهستان تشکیل شده است. «آب گرم رود» یکی از این رودخانهها است. از کوه هالودشت سرچشمه میگیرد و از غرب آبادی آب گرم رود گذشته و در جنوب شرقی آبادی سرلیل به رودخانه شلمان رود میریزد. یکی دیگر از شاخههای بلوردکان، لرزنه است.
این شاخه از کوه ناتیش سرچشمه میگیرد و از شرق آبادی فی آب عبور کرده و در آبادی لیارود با رودخانه زیله به هم پیوسته و سپس به رودخانه شلمان رود میریزند. زیله رود، از کوههای سیدسرا و شهگان سرچشمه میگیرد و آبادیهای کاس خورته و اربه گردن را مشروب ساخته، در آبادی لیارود با رودخانه لرزنه به هم پیوسته و به رودخانه کل چال میریزند. این رودخانه در مسیر خود رودخانه لیشاکوه را هم دریافت میکند.
لیشاکوه رود از کوه علم سر سرچشمه میگیرد و آبادی لیشاکوه را مشروب ساخته، در جنوب آبادی کاس خورته به رودخانه زیله رود میریزد. در این حوضه ۳۹۱ چشمه شناسایی شده است. رودخانه در منطقه کوهستانی مسیری شمال شرقی را طی میکند و پس از رسیدن به جلگه و قبل از پیوستن به رودخانه بارکیلی رود همین جهت را ادامه میدهد. رودخانه کل چال دارای دو دوره پرآبی یکی در پاییز و دیگری در بهار است.
بیشینه آبدهی رودخانه در ماه فروردین ۱/۵ مترمکعب بر ثانیه، کمینه آن در ماه خرداد برابر با ۱/۴ مترمکعب بر ثانیه و میانگین آبدهی سالانه آن نیز ۳/۲ مترمکعب بر ثانیه است. ایستگاههای آب شناسی و باران سنجی کل چال در این حوضه آبریز قرارگرفتهاند. میانگین بارش سالانه آن، ۱۲۳۳ میلی متر است. کرانههای رودخانه شلمان رود در آبادی کیاگهان، پارک تفریحی گلستان املش، پل تاریخی بلوردکان، پارک جنگلی هالی دشت، منطقه ییلاقی هالی دشت و غارهای لیارود از جاذبههای آن محسوب میشوند.
رودخانه بارکیلی رود
مختصات جغرافیایی این رودخانه برابر با " ۳۰ ´ ۰۰ ° ۳۷ تا ´ ۱۰ ° ۳۷ عرض شمالی و ´ ۵۵ ° ۴۹ تا ´ ۱۰ ° ۵۰ طول شرقی است. مساحت آن برابر با ۱۷۵/۵۵ کیلومترمربع و طول آبراهه اصلی تا خروجی ۲۹/۹۴ کیلومتر و تا محل پیوستن به رودخانه کل چال ۳۳ کیلومتر است. رودخانه بارکیلی رود، شاخه شمالی و یکی از دو شاخه اصلی رودخانه شلمان رود است. این رودخانه نام خود را از آبادی کوچکی که در یکی از شاخههای فرعی رودخانه در مناطق کوهستانی بالادست قرار دارد، گرفته است.
مهمترین سکونتگاه انسانی آن شهر اطاق ور است. آبادیهای پنو، اشکال، خرما، سلاجان، لموش پشت، بندرمحله، بهشت لات، بالاتنرود، پیله محله، بالاشکرکش، کندسر شکر کش، کندسر زین پره، شهر اتاق ور، مرزلات، کندسر، کفش کن محل، آقا علی سرا، مریدان، گلاب محله و سلوش در حاشیه این رودخانه قرار دارند که از کوههای ابرار زمین و کاکوه سرچشمه میگیرند. رودخانه هم در منطقه کوهستانی و هم جلگه، مسیری شمال شرقی را طی میکند. این رودخانه قبل از پیوستن به رودخانه کل چال، دارای چندین پیچان رود است که میتوان از پیچان رودهای شکل گرفته در آبادیهای کندسر، مریدان، گلاب محله و سولوش نام برد که این دو موردِ آخر، از نمونههای ویژه آن هستند. در این حوضه ۵۶۶ چشمه شناسایی شده است. دارای دو دوره پرآبی یکی در پاییز و دیگری در زمستان است. بیشینه آبدهی آن مربوط به ماه آبان ۵ مترمکعب بر ثانیه، کمینه آن در ماه مرداد ۰/۶ مترمکعب بر ثانیه و میانگین آبدهی سالانه بارکیلی رود ۳ مترمکعب بر ثانیه است. ایستگاه آب شناختی اطاق ور در این حوضه آبریز قرار دارد. آبشارهای اشکال، آبشار ده جان و آبشار پنو در این حوضه قرار دارند. امام زادگان پون سی و پارک جنگلی خرما از جاذبههای طبیعی آن محسوب میشوند.
رودخانه نرکه (جؤرپیلی جان -اره ستان)
مختصات جغرافیایی این رودخانه برابر با " ۳۰ ´۰۰ ° ۳۷ تا ´ ۰۸ °۳۷ عرض شمالی و ´ ۰۸ ° ۵۰ تا ´ ۴۳ ° ۵۰ طول شرقی است. مساحت آن برابر با ۱/۳۲ کیلومترمربع و طول آبراهه اصلی تا خروجی حوضه ۱۲/۵۸ کیلومتر و تا محل پیوستن به رودخانه شلمان رود ۱۲/۵۸ کیلومتر است.
این رودخانه نیز از شاخههای رودخانه شلمان رود محسوب میشود با این فرق که در منتهی الیه خروجی رودخانه در جلگه به آن میپیوندد. این رودخانه پس از عبور از حاشیه روستای تمیجان به نام «تمیجان رودخانه» خوانده میشود. رودخانه در مسیر خود از مناطق روستایی و شالیزارها و گاهاً از رویشگاههای طبیعی عبور میکند. یکی از این رویشگاههای معروف، جنگل «امنده» روستای نرکه است.
رودخانه پس از عبور از غرب روستای چاف جیر، در شمال آبادی لهداربن به رودخانه شلمان رود میپیوندد. مهمترین سکونتگاه انسانی آن شهر املش است. آبادیهای جورپیلی جان، شیشارستان، هردوآب، جورکاسر، شندربالنگه، نرکه پایین و بالا، لگموج، شکرپس، کهنه گوراب، کرف محله، تمیجان، صحنه سرا، مازندران محله، چینی جان، میان پشته، چاف جیر در حاشیه این رودخانه قرار دارند. از کوه تهماسب گوابر،خرم کوتی، تابستان نشین و ارتفاعات جورپیلی جان سرچشمه میگیرد.
رودخانه در طی مسیر در منطقه کوهستانی جهتی شمال شرقی دارد. این رودخانه در طول مسیر خود در جلگه، دارای دهها پیچان رود است.
رودخانه با تغییرِ جهتهای فراوان به سمت رودخانه شلمان رود جاری است.
به عنوانِ مثال میتوان از پیچان رودهای پی در پی که در روستای بالامحله نرکه وجود دارد و پیچان رود شمال غرب آبادی میان پشته و چاف جیر نام برد. در این حوضه ۸۹ چشمه شناسایی شده است.
پل و روستای تاریخی تمیجان و منطقه کوهپایهای زیبای تابستان نشین املش از جاذبههای این حوضه آبریز محسوب میشود.