کلانشهر: در حالی که سخنگوی دولت و وزیر ارتباطات در بیش از یک سال گذشته در مقابل دوربینها و سؤال خبرنگاران درباره سرنوشت رفع فیلتر پلتفرمها، تنها لبخند زدهاند و با یک جمله تکراری که «دولت پای وعده خود با مردم ایستاده» یا «رفع فیلتر با جدیت در حال بررسی است» از پاسخ گویی شفاف طفره رفتهاند، خبرهای پشت پرده از شکست اجرای گام دوم رفع فیلتر از پلتفرمها حکایت دارد.
پیگیری «شرق» از منابع مختلف نشان میدهد که شنبه سوم آبان، کمیته بررسی رفع فیلترینگ که سال گذشته به دستور مسعود پزشکیان در مرکز ملی فضای مجازی تشکیل شد، جلسهای برای رفع فیلتر از پلتفرمهای تلگرام، یوتیوب و اینستاگرام برگزار کرده و در نهایت این کمیته به رفع فیلتر این پلتفرمها رأی منفی داده است. به این ترتیب پس از بیش از ۱۶ ماه از وعده مسعود پزشکیان برای رفع محدودیت اینترنت و پایان فیلترینگ، تنها دو پلتفرم واتس اپ و گوگل پلی از فیلترینگ رهایی یافتهاند و وزارت ارتباطات هم در این مدت روی همین دو مورد مانور تبلیغاتی بسیاری داده است. از سوی دیگر هم با رأی منفی اخیر کمیته رفع فیلتر در شورای عالی فضای مجازی؛ آن هم در شرایط حساس کشور که بحران پشت بحران رخ میدهد، پروژه اصرار رئیس دولت چهاردهم برای وفاق در این شورای عالی، با شکست جدی مواجه شده است. در این بین که پزشکیان همچنان بر رسیدن وفاق با گروهی که خود ذی نفع فیلترینگ هستند، پافشاری میکند، اما کاربران دست از امیدداشتن به اجرای وعده رفع فیلتر آقای رئیس جمهور کشیدهاند، چرا که ترجیح میدهند به جای حمل احساس ناامیدی بیشتر، همچنان با فیلترشکن از پلتفرمهای محبوب خود استفاده کنند. به اعتقاد بسیاری وعده رفع فیلتر دولت چهاردهم،حالا از یک اولویت ملی به یک شوخی خسته کننده تبدیل شده است.
11 ماه از برداشتن گام اول گذشت
عصر چهارم دی ماه ۱۴۰۳ بالاخره بعد از اماواگرهای بسیار و بازگو کردن وعده پیگیری رفع فیلتر از سوی دولت، وزیر ارتباطات در توییتی اعلام کرد: «گام اول رفع فیلترینگ با همدلی و وفاق برداشته شده است و در این زمینه از رئیس جمهوری و همراهی رسانهها تشکر میکنم». در نهایت هم خبری در خروجی وب سایت دولت قرار گرفت که واتس اپ و گوگل پلی رفع فیلتر شدهاند. پیش از قطعی شدن این خبر «شرق» در گزارشی درباره برداشته شدن گام به گام رفع فیلتر از سوی دولت چهاردهم خبر داده بود. آن زمان گمانه زنیهای مختلفی درباره رفع فیلتر از سوی گروههای گوناگونی مطرح شد. پیگیری خبرنگار «شرق» از افراد مختلف نشان میداد که در آن زمان دولت از دو راه در تلاش برای رفع فیلترینگ بود: در راه اول دولت از تمام توان و قدرت خود استفاده میکند تا فیلترینگ از همه پلتفرمها مانند اینستاگرام، یوتیوب، واتس اپ، تلگرام، گوگل پلی و... برداشته شود و در واقع رفع فیلتر کلی پلتفرمهای مهم و پرکاربرد خارجی اتفاق بیفتد. اما برخی شنیدهها هم حاکی از این بود که دولت نتوانسته برخی از اعضای شورای عالی فضای مجازی را که نماینده جریانی سیاسی در کشور هستند، راضی به رفع فیلتر کلی کند و از آنجا که دولت شعار «وفاق» با تمام گروهها را سر لوحه کار خود قرار داده، فیلترینگ به صورت گام به گام از روی پلتفرمها برداشته میشود و در گام اول موافقت همه تصمیم گیران با رفع فیلتر واتس اپ و گوگل پلی نهایی شده است. در نهایت هم همین اتفاق افتاد و گام اول رفع فیلتر چهارم دی ماه برداشته شد. همان زمان وزیر ارتباطات در گفت وگو با صداوسیما گفت این گام ابتدای راه است و به زودی گامهای دیگر برداشته خواهد شد. با این حال بسیاری از کارشناسان پیش بینی میکردند با برداشتن گام به گام فیلترینگ همه چیز به ضرر دولت و شخص مسعود پزشکیان تمام خواهد شد؛ چرا که ممکن است برخی تصمیم گیران در رفع فیلترینگ به دلیل قدرت دولت در ماههای اول شروع به کار، با اجرای مرحله نخست رفع فیلتر موافقت کنند و به مرور زمان اجرای مراحل بعدی را به بهانههای مختلف به تعویق بیندازند. پیش بینیای که حالا با گذشت نزدیک به ۱۱ ماه از برداشتن گام اول رفع فیلتر به حقیقت پیوسته است. برای نمونه در حالی که در ماههای پایانی سال 1403 سخنگوی دولت خبر داد که تا شب عید از برخی پلتفرمهای فیلتر شده رفع فیلتر میشود، اما در نهایت وزیر ارتباطات در گفت وگو با روزنامه «شرق» آب پاکی را روی دستان کاربران ریخت و اعلام کرد اقناع و اجماع سازی با برخی از اعضای شورای عالی فضای مجازی زمان بر است و او نمیتواند زمان دقیق اجرای گام دوم رفع فیلتر را اعلام کند.
سال 1404 هم با وعدههای تکراری برای برداشتن گام دوم رفع فیلتر شروع شد. در نهایت هم جنگ تحمیلی 12روزه اسرائیل علیه ایران در اواخر خرداد ماه بهانهای شد تا فیلترینگ ادامه دار و حتی اینترنت به مدت تقریبا چهار روز از دسترس کاربران خارج شود. شهریور ماه هم هم زمان با شروع هفته دولت، مسعود پزشکیان در یک گفت وگو خبر داد: «قرار بود قبل از جنگ پلتفرم هایی را رفع فیلتر کنند، حتی نمایندگان آن پلتفرمها به ایران آمدند؛ اکنون نیز تلاشها بر آن است که همان برنامه مصوب اجرا شود». در نهایت اما مشخص نشده چرا بعد از پایان این جنگ 12 روزه هنوز پلتفرم هایی که در صف رفع فیلتر بودند، از محدودیت خارج نشدند. به تازگی هم سخنگوی دولت در نشست خبری خود با خندهای ملیح رفع نشدن فیلتر از پلتفرمها را به گردن اسرائیل انداخته بود: «شاید اگر اسرائیل به ایران تجاوز نکرده بود، فیلترینگ خیلی زودتر رفع میشد. من فکر میکنم اسرائیل هم از فیلترینگ ما بدش نمیآید». با وجود این، بسیاری در بدنه دولت امیدوار بودند که گام دوم رفع فیلتر در هفته جاری برداشته شود. حتی برخی رسانههای نزدیک به دولت، پیش خبرهایی در این باره آماده کرده و در انتظار تأیید نهایی برای انتشار بودند؛ اما در لحظات پایانی، روند تصمیم گیری جهت دیگری پیدا کرد. چند منبع آگاه به «شرق» گفتهاند جلسه کمیته رفع فیلتر در مرکز ملی فضای مجازی روز سوم آبان برگزار شده، اما خروجی آن با خواست و انتظار دولت فاصله داشته است. در این کمیته که ۹ عضو دارد (از جمله نمایندگان سران قوا، وزارتخانههای ارتباطات، اطلاعات، اطلاعات سپاه و سه نفر منتخب از اعضای شورای عالی فضای مجازی،) برخی از این اعضا به پیشنهاد وزارت ارتباطات برای رفع فیلتر از تلگرام، اینستاگرام و یوتیوب مخالفت کردهاند. رسیدن این خبر هم به گوش مسعود پزشکیان باعث شده تا او باز هم دستور دهد تا هر چه سریعتر موضوع رفع فیلتر پلتفرمها پیگیری و به سرانجام برسد. طبق شنیدهها، پزشکیان اعلام کرده نمیخواهد مستقیما در این زمینه دخالت کند، چرا که این بیم وجود دارد ورود مستقیم او به رفع فیلتر باعث شود باز هم پلتفرمهای آزاد شده به بهانه دیگری توسط نهادی فیلتر شوند.
مانعی که دولت خودش درست کرد
وقتی مسعود پزشکیان وارد پاستور شد، یکی از نخستین تصمیم هایش تعیین مرجع مشخص برای تصمیم گیری درباره فیلترینگ بود. او در اقدامی که بسیاری از فعالان اقتصادی آن را «گل به خودی» دولت تعبیر کردند، مسئولیت تصمیم گیری در این زمینه را به شورای عالی فضای مجازی سپرد. از آن زمان تا امروز، بیش از یک سال از عمر دولت چهاردهم صرف تلاش رئیس جمهور برای ایجاد وفاق میان اعضای این شورا شده؛ اعضایی که مخالفت شان با رفع فیلتر بارها از تریبونهای رسمی تکرار شده است. از سوی دیگر برخی فعالان سیاسی و همچنین اعضای شورای عالی فضای مجازی مسبب رسیدن وضعیت وعده رفع فیلتر دولت پزشکیان به شرایط کنونی را مصوبه ۳۲ بندی میدانند که ۴ دی ماه سال گذشته به تصویب رسید و براساس آن واتس اپ و گوگل پلی هم رفع فیلتر شد. از این مصوبه که مهر محرمانه هم به آن زده شده اطلاعات دقیقی در دسترس نیست، اما طبق خبرهایی که هم زمان با تصویب این مصوبه برخی رسانهها منتشر کردند، مصوبه رفع فیلتر شورای عالی فضای مجازی، باعث محدود شدن اینترنت و دسترسی به پلتفرمهای بین المللی میشود. به عنوان مثال براساس این مصوبه ۳۲ بندی، برای خروج مرحله به مرحله پلتفرمها از فیلترینگ به نکاتی اشاره شده که همگی از سند ملی شبکه ملی اطلاعات استخراج شده است. در واقع شورا در شرایطی به رفع فیلتر از دو پلتفرم اجازه داد که برای نمونه بسته حمایتی تبلیغاتی به مبلغ ۵۰ میلیارد تومان به پیام رسانهای داخلی اعطا شود، اینترنت طبقاتی بیش از گذشته پیگیری شود یا با فیلتر شکنها مقابله جدی صورت بگیرد. از سوی دیگر طبق آنچه از جزئیات این مصوبه به رسانهها درز کرد، قرار است یوتیوب از طریق درگاههای حکمرانی پذیر در دسترس قرار بگیرد یا قرار است رفع فیلتر از تلگرام بعد از مذاکره مشروط یا ارائه تلگرام از طریق سکوهای داخلی در صورت عدم توافق اتفاق بیفتد. محمد سرافراز، عضو شورای عالی فضای مجازی در گفت وگو با «شرق» با اشاره به مصوبه ۳۲ بندی سال گذشته که به گفته او به «اصطلاح تصویب شد»، بیان کرد که همین مصوبه سنگ بنایی شده تا رفع فیلتر به طور کامل اتفاق نیفتد: «نحوه تصویب آن مصوبه ایراد داشت. در آخر جلسه، بعد از دلخوریها، آن را به رأی گذاشتند و اکثریت رأی دادند، اما بندهای مهم و متعددش نه خوانده شد نه جداگانه رأی گیری شد. حالا همه به همان مصوبه استناد میکنند». او ادامه میدهد: «در آن ۳۲ بند، درباره پلتفرمهای داخلی، تبلیغات، سخت گیری برای پلتفرمهای خارجی صحبت شده، اما شرط آزادسازی پلتفرمهای خارجی مانند یوتیوب و تلگرام «حاکمیت پذیری» این پلتفرم هاست. معلوم است که در شرایط عادی این پلتفرمها چنین شرطی را نمیپذیرند، مگر اینکه تعریف حاکمیت پذیری تغییر کند که بعید میدانم». سرافراز میگوید: «با این روال و با استناد به همان مصوبه، خیلی بعید است پلتفرم دیگری آزاد شود، مگر اینکه اتفاقی خارج از این چارچوب بیفتد». بنا بر اظهارات او این مصوبه را خود دولت پذیرفته و در کمیتهها مطرح و سپس به جلسه آورده شد. بنابراین دولت نمیتواند خودش را کاملا جدا بداند: «من همان موقع گفتم روش رفع فیلتر گام به گام درست نیست. اگر قرار است مضرات فیلترینگ برطرف شود، باید یکباره آزاد شود». این مصوبه که حالا بسیاری از جمله اعضای شورای عالی فضای مجازی به آن منتقدند از سوی وزارت ارتباطات تهیه و به صحن شورای عالی فضای مجازی رسیده است. سرافراز یادآور شد: «قبل از تصویب مصوبه، خیلیها پیش بینی میکردند که اگر رئیس جمهور به این روش تن دهد، فقط گام اول اجرا میشود و بقیه گامها به تعویق میافتد؛ اتفاقی که افتاد. چون بعد از آن دولت درگیر مسائل مختلف شد و دیگر سراغ مراحل بعدی نرفت». محمد سرافراز در پاسخ به «شرق» درباره مخالفت سرسخت برخی اعضای شورای عالی فضای مجازی با رفع فیلتر پلتفرمها توضیح میدهد: «دلیل قطعی را نمیدانم، ولی فکر میکنم فرمان این است که نباید این اتفاق بیفتد. از قبل چنین بوده و تصور میکنند فرمانی وجود دارد». به گفته او، برخی از اعضای شورای عالی ممکن است با ذی نفعان حوزه فیلترینگ ارتباط داشته باشند.
او در ادامه با اشاره به مضرات فیلترینگ میگوید: «ضررهای فیلترینگ باقی مانده و منافع رفع آن هم به دست نیامده. وقتی فقط واتس اپ آزاد میشود، ضررش چه بوده؟ الان حدود ۸۰ درصد کاربران اینترنت، به ویژه نوجوانان، از فیلترشکن استفاده میکنند. اگر ضرری هست، به خاطر همین است: آسیب به کودکان و نوجوانان، هزینه مالی خرید VPN و خطرات امنیتی و هک. هیچ کدام از این مشکلات با آزادشدن تنها یک اپلیکیشن حل نشده است». به گفته سرافراز، روند فعلی شورای عالی فضای مجازی در زمینه رفع فیلتر «در بن بست تصمیم گیری» قرار گرفته و بعید است بدون تغییر در رویکردها، اقدام تازهای برای رفع فیلترینگ انجام شود. او تأکید میکند که همان طور که خیلی از تصمیم گیریها در جلسه سران سه قوه گرفته میشود، در این مورد هم رئیس جمهوری میتواند رفع فیلتر را از همین طریق پیگیری کند.
۱۱ ماه پس از برداشتن گام اول رفع فیلتر و هزار وعده تکراری، پروژه «رفع فیلتر گام به گام» بیش از آنکه برنامهای ملی باشد، شبیه یک طنز سیاسی شده است؛ طنزی که هر بار با عبارات همیشگی «در حال بررسی است» و «دولت پای وعده خود ایستاده» بازگو میشود. کاربران ایرانی اما روزبه روز بیشتر به فیلترشکنها وابسته میشوند و آنچه قرار بود نشانه اعتماد دولت به مردم باشد، حالا به نمادی از ناتوانی دولت در اعمال تصمیم واقعی بدل شده؛ ساختاری که خود دولت آن را ایجاد و تقویت کرده است. در چنین شرایطی، دیگر پرسش اصلی کاربران این نیست که «کی رفع فیلتر میشود»، بلکه این است که «اصلا چه کسی واقعا تصمیم میگیرد؟».