کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (دکتری جغرافیای طبیعی) - سمانه نگاه (دکتری هواشناسی) امسال نیز به رویه هرساله، شعاری برای روز جهانی کوهستان در نظر گرفته شد.
از سال ۲۰۰۳ تاکنون شعارهای زیادی در جهت نشان دادنِ اهمیتِ محیط زیست کوهستان و اهمیت حفاظت از آن، و توجه عمومی برای روز جهانی کوهستان در نظر گرفته شده است. از جمله شعارهای سالیان گذشته را میتوان به شکل مشخص از سال ۲۰۱۳، مرور کرد.
جشن زندگی کوهستان (۲۰۱۳)، کشاورزی سنتی در مناطق کوهستانی (۲۰۱۴)، ترویج محصولات کوهستانی (۲۰۱۵)، فرهنگهای کوهستانی: گرامیداشت تنوع و تقویت هویت (۲۰۱۶)، کوهستانها زیر فشار: اقلیم، گرسنگی و مهاجرت (۲۰۱۷)، کوهها مهماند (۲۰۱۸)، کوهها برای جوانها مهماند(۲۰۱۹)، تنوع زیستی کوهستان(۲۰۲۰)، گردشگری پایدار کوهستانی(۲۰۲۱)، زنان کوهها را به حرکت درمی آورند / نقش زنان در آینده کوهستانها (۲۰۲۲)، احیای اکوسیستمهای کوهستانی (۲۰۲۳)، «راه حل هایی برای آیندهای پایدار در کوهها — نوآوری، سازگاری و جوانان» (۲۰۲۴).
هرچند که در کشور ما برگزاری حداقل جشن یادبود این اتفاق خود مایه خوشبختی است. نگاه ما به کوهستان و نحوه عملکرد و حفاظت مان نسبت به آن نشان از این دارد که کوهستانیترین کشور خاورمیانه و یکی از متاثرترین کشورهای جهان از کوهستان، تنها در روز جهانی کوهستان، آن هم به لطف چند سمن خاص یاد کوهستان میافتد. ایران، کشوری کوهستانی است. سرشتِ جغرافیایی طبیعی و انسانی آن در هم آمیخته با کوهستان است. بدون توجه به شرایط کوهستانی آن، درک بسیاری از فرایندهای طبیعی در سامانههای زیستی آن امکان ندارد. شرایط جغرافیایی ایران، موقعیت آن در منطقه جنب حاره، در جوار عرضهای میانی، در محل اتصال سه قاره آسیا، اروپا، آفریقا، تنوع شرایط آب وهوایی، تنوع سازندهای زمین شناسی، همگی سبب شده که محیط کوهستانهای ایران، از تنوعی چشمگیر برخوردار باشد. این تنوع را میتوان هم در فرایندهای هوازدگی-فرسایشی دید و هم در تنوع اشکال ژئومورفولوژیکی این سرزمین. محیط زیست کوهستانهای ایران از محیطهای یخچالی و آلپی مناطق مرتفع البرز، تا رشته کوههای خشک مناطق ایران مرکزی، چشم اندازهای مدیترانهای زاگرس و... را دربرمی گیرد. تنوع محیط زیست کوهستانهای ایران فقط به زیستگاههای متنوع آن منتهی نمیشود. تنوع را میتوان در گونههای شاخص گیاهی و جانوری ایران دید. وجود صدها گونه اِندمیک گیاهی در پهنه کوهساران کشور ازجمله این موارد است. وجود گونههای شاخص جانوری کوهستانی ایران مانند سمندر کوهستانی لرستان، افعی البرزی، افعی شاخ دار دم عنکبوتی، غار ماهی کور، جکوی کوتوله وراوی در رشته کوههای زاگرس، گربه پالاس، پلنگ ایرانی، شاه روباه و... از دیگر مستندات این امر هستند.اما شعار امسال، توجه خود را معطوف به یخچالهای کوهستانی کرده است. در زمانهای که صدای مرگ یخچالها از گوشه و کنار جهان به گوش میرسد و آخرین یادگارهای دورانهای سرد یخچالی ایران، یعنی یخارِ دماوند و سرچال علم کوه، عملاً دیگر به معنای واقعی کلمه زنده نیستند. این روزها، نه تنها خبری از این یخچالها نیست، بلکه ایران دچار نوسان و تغییرات مشخص در مسئله عمق، چگالی، مساحت و همچنین بارش برف شده است. شاید مهمترین مسئلهای که گرمایش جهانی و تغییر اقلیم میتوانست برای ایران به ارمغان بیاورد.
روز جهانی کوهستان
مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ۱۱ دسامبر را «روز جهانی کوهستان» نامگذاری کرد. از سال ۲۰۰۳، این روز هر ساله به منظور ایجاد آگاهی در مورد اهمیت کوهستانها برای زندگی، برجسته کردن فرصتها و محدودیتهای توسعه کوهستان و ایجاد اتحادهایی که تغییرات مثبتی را برای مردم کوهستان و محیط زیست در سراسر جهان به ارمغان میآورد، گرامی داشته میشود. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، آژانس هماهنگ کننده برای آماده سازی و اجرای این جشن است و موظف است برگزاری آن را در سطح جهانی رهبری کند. دبیرخانه مشارکت کوهستان در بخش جنگل داری فائو مسئول هماهنگی این فرآیند بین المللی است.
روز جهانی کوهستان ۲۰۲۵ فرصتی است برای برجسته کردن اهمیت حفظ یخچالهای طبیعی برای کشاورزی، امنیت آب و معیشت جوامع کوهستانی آسیب پذیر.یخچالهای طبیعی، ذخایر عظیم یخ و برف که در سراسر سیاره یافت میشوند، چیزی فراتر از مناظر یخ زده هستند – آنها شریانهای حیاتی برای اکوسیستمها و جوامع هستند. با این حال، این اجزای حیاتی سیستمهای زمین در حال تحولات سریع و نگران کنندهای با پیامدهای عمیق برای همه ما هستند.مجمع عمومی سازمان ملل متحد، سال ۲۰۲۵ را به عنوان سال بین المللی حفاظت از یخچالهای طبیعی اعلام کرد تا آگاهی در مورد نقش حیاتی یخچالهای طبیعی، برف و یخ در سیستم آب و هوا و چرخه آب و همچنین تأثیرات گسترده ذوب سریع یخچالهای طبیعی را افزایش دهد. هدف از این نامگذاری، ترویج همکاری جهانی، تقویت تحقیقات علمی و ترویج سیاستها و اقدامات برای محافظت از یخچالهای طبیعی و سیستمهای کرایوسفر است.
یخچالهای طبیعی و صفحات یخی حدود ۷۰ درصد از آب شیرین جهان را در خود جای دادهاند. ذوب سریع آنها نه تنها یک بحران زیست محیطی، بلکه یک بحران انسانی است که کشاورزی، انرژی پاک، امنیت آب و زندگی میلیاردها نفر را تهدید میکند. عقب نشینی آنها، که ناشی از افزایش دمای جهانی است، شاخص بارزی از بحران آب و هوا است. ذوب شدن یخچالهای طبیعی و ذوب شدن لایههای منجمد دائمی، خطراتی مانند سیل، طغیان دریاچههای یخچالی، رانش زمین یا افزایش فرسایش و رسوب را افزایش میدهد و جمعیتهای پایین دست و زیرساختهای حیاتی را به خطر میاندازد.
از نظر اقتصادی، بخش هایی مانند کشاورزی، تولید برق آبی، گردشگری کوهستانی و حمل و نقل، فشار تغییرات یخچالهای طبیعی را احساس میکنند. برای بسیاری از مردم بومی، یخچالهای طبیعی مقدس هستند و ناپدید شدن آنها به معنای از دست دادن هویت و ارتباط با طبیعت است.
چگونه آگاهی و اقدام ایجاد کنیم؟
شعار روز جهانی کوهستان 2025 به مسئله حفاظت از یخچالهای طبیعی کمک میکند و از تلاشها برای تأکید بر نقش حیاتی مناطق کوهستانی به عنوان منبع کلیدی آب شیرین جهانی و خدمات اکوسیستمی حمایت میکند.
بیش از ۲ میلیارد نفر، از جمله بسیاری از مردم بومی، برای آب شیرین خود، از جمله برای امنیت غذایی، معیشت، نیازهای فرهنگی و خانگی خود، به ذوب یخچالهای طبیعی و برف متکی هستند. برای محافظت از کوهها و یخچالهای طبیعی در برابر اثرات تغییرات اقلیمی، اقدام فوری و جمعی لازم است.
کاهش انتشار گازهای گلخانهای برای تثبیت آب و هوا و حفظ یخچالهای طبیعی حیاتی است. پیشرفت در دادهها و نظارت بر یخچالهای طبیعی میتواند استراتژیهای مؤثر سازگاری و کاهش را هدایت کند. مردم بومی و جوانان میتوانند اقدامات جمعی را هدایت کرده و راه را به جلو هدایت کنند.
سیاستهای ملی باید به چالشهای مربوط به یخچالهای طبیعی، از مدیریت یکپارچه آب گرفته تا ایجاد مناطق حفاظت شده و سیستمهای هشدار برای خطرات یخ کره، بپردازند. همکاری جهانی برای بسیج منابع، به اشتراک گذاشتن دانش و اطمینان از حفاظت از یخچالهای طبیعی برای نسلهای آینده ضروری است. همان طور که روز جهانی یخچالهای طبیعی ۲۰۲۵ را به یخچالهای طبیعی اختصاص میدهیم، مسئولیت مشترک ما حفظ این سازندهای یخی باستانی است که گواهی حیاتی بر تاریخ زمین، منبع حیات میلیاردها نفر و مکانهای مقدس برای بسیاری از فرهنگها هستند.
در حالی که «یخچالهای طبیعی برای آب، غذا و معیشت در کوهستانها و فراتر از آن اهمیت دارند» موضوع پیشنهادی است، کشورها، جوامع و سازمانها میتوانند روز جهانی یخچالهای طبیعی ۲۰۲۵ را به روش هایی که بیشترین همخوانی را با چالشها و اولویت هایشان دارد، جشن بگیرند و در صورت لزوم، موضوع دیگری را انتخاب کنند.