کلانشهر: کاخ سعدآباد در دو حمله با چند بمب سنگرشکن آسیب دید. حوزه خسارت تا شعاع ۱۲۰۰ متری بوده است. وسعت خسارت به شیشههای آن مجموعه با ۱۰۰ ساختمان، حدود ۱۷ هزار متر اعلام شده است. مدیران این مجموعه میگویند ۹۰ درصد شیروانی ساختمانهای سعدآباد نیز در اثر موج انفجارها آسیب دیدهاند.
حدود ۵۰ روز پس از حمله ۲۶ اسفندماه ۱۴۰۵ به عرصه و حریم سعدآباد، مدیر و موزه داران کاخ سعدآباد نشستی با رسانهها در کاخ اشرف (موزه ظروف)، که یکی از ساختمانهای آسیب دیده در جنگ است، برگزار کردند تا آنچه را بر سعدآباد گذشته است، تشریح کنند. در حمله ۲۶ اسفند ضمن آن که ۱۵ کاخ موزه آسیب دید، سه سازه کاخ سبز، عمارت والی و موزه برادران امیدوار بیشترین خسارت را متحمل شدهاند، که اینک در مرحله آواربرداری قرار دارند.
طبق آنچه گزارش شده است، حمله دیگری به حریم سعدآباد در واپسین روزهای جنگ، صورت گرفته که خسارتهای «عمارت والی» در شمال مجموعه سعدآباد، تشدید شده است. فتح الله نیازی، مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد معتقد است اگر درختان انبوه این مجموعه نبود، حجم خسارتها ممکن بود بیشتر باشد. او به درختانی اشاره میکند که در سالهای اخیر در این مجموعه قطع شدند و به جای آنها درختان اشتباهی کاشته شد و از این نظر، حفظ محیط زیست سعدآباد را الزامی میداند.
او درباره آسیب هایی که وارد شده است، توضیح میدهد: در نزدیکی عمارت والی، چند بمب سنگرشکن فرود میآید و محل انفجارها هم مشخص است. فواصل رفتاری این معماری با این انفجارها مختلف بوده است. نزدیکترین ساختمان هایی که آسیب دیدهاند شامل عمارت والی، موزه برادران امیدوار، و کاخ سبز است. کاخ سبز از بناهای ارزشمند مجموعه سعدآباد و معماری معاصر ایران به شمار میآید، که معماری آن همسان با کاخ مرمر است و با اختلاف یکی دو سال، ساخته شده و حدود یک قرن عمر دارد. چون موج انفجار لرزهای بوده، هم به صورت عمودی و هم افقی، به تمامی این پوستههای معماری و بناها آسیب رسانده است.
سقف یکی از اتاقهای کاخ سبز، سعدآباد
او ادامه میدهد: بخش نگران کننده این است که خیلی از مهندسها میگویند شکست سازهای اتفاق افتاده است، ولی ما خیلی از این موضوعات را نمیدانیم و در مرحله میدان هستیم و نه مطالعات. ما هنوز نمیدانیم موج لرزهای و انفجارها، چه رفتاری در معماری این بناها ایجاد کرده است، که اتفاقا اگر این رفتار به عنوان پروتکل و رفتار در معماری تاریخی ایران ثبت شود و بدانیم زمین لرزه، انفجار و هر بحران دیگری چه رفتاری در معماری ما ایجاد میکند، میتوان آن را به عنوان یک پروتکل ثبت کرد و بعدها در نسلهای آتی، چه در حوزه مرمت، معماری و یا حوزههای دیگر استفاده کرد.
نیازی میگوید: مهمترین اتفاقی که افتاده، این بوده است که در تمام بناها، شیشهها شکسته، قاب پنجرهها شکسته و دفرمه شده و از ساختار اصلی خارج شده است. در کاخ سبز که بخشی از پنجرهها منبت کاری و هنری است و پنجرههای چوبی ساده نیستند، آسیب دیده و دفرمه شده است. ترکش به بدنه سنگی کاخ نیز اصابت کرده، سنگ کاخ بسیار ارزشمند و منحصربه فرد است که به آن سنگ سرپانتین گفته میشود که در چند شهر ایران وجود دارد، آسیب کمی به بدنه سنگی بنا وارد شده و در چند نقطه، ترکش هایی اصابت کرده است.
آینه کاریهای تخریب شده در کاخ سبز، سعدآباد
این مرمتگر به تخریب آرایههای معماری کاخ سبز در مجموعه سعدآباد اشاره میکند و میافزاید: آینه کاری کاخ سبز، یکی از تکمیلیترین هنرهای آینه کاریهای ایران است و متاسفانه بخشی از دیواره آینه کاری و بخشی از سقف فرو ریخته است و بخشی از گچ بریهای سقف نیز فروریخته است. خاتم کاریها آسیب ندیده، اما پردههای زربفت که خیلی گرانبها و ارزشمند است، آسیب دیدهاند.
نیازی میگوید: حالت دو پوسته و ارتجاعی دیوارها که با چوب کار شده، باعث شده از ریزش بیشتر جلوگیری شود. همین حالت، معماری ارزشمند این مجموعه را نشان میدهد.
پردههای زربفت در کاخ سبز که آسیب دیدهاند
او به آسیب موزه برادران امیدوار و عمارت والی نیز اشاره کرده و اضافه میکند: عمارت والی در دو نوبت آسیب دید؛ یکی از آسیبهای جدی بعد پس از انفجارهای گلاب دره بود که آن هم در اثر بمبهای سنگرشکن بود و در اثر آن، خرپاهای چوبی این عمارت دچار شکستگی و فروریزش شده است. موزه برادران امیدوار نیز دچار شکست سازهای جدی شده، چون معماری سبکی داشته و براحتی آسیب دیده است.
مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد با تاکید بر این که مرمت ساختمانهای این مجموعه با مطالعات اساسی شروع میشود، اظهار میکند: ما یک پروسه زمانی طولانی خواهیم داشت. اولین کاری که انجام دادیم نجات بخشی اولیه بود؛ یعنی بعد از انفجار، بارندگیهای شدیدی رخ داد، درحالی که به دلیل موج لرزه عمودی در بناها، شیروانیها از بستر چوبی جدا شده بودند و ممکن بود باران و رطوبت براحتی به بنا نفوذ کند و بقیه آرایههای معماری دچار ریزش شود و از بین برود. بنابراین، در مرحله اول تمام بناهایی که شیروانی داشتند و یا ترکش خورده و از بستر چوبی جدا شده بودند، نجات دادیم و حفاظت اضطراری انجام شد و به مرحله پایدار رساندیم تا بعدها مرمت اساسی شود.
سقف اتاق خاتم در کاخ سبز، سعدآباد
او اضافه میکند: مرحله دوم، حفاظت اضطراری و آواربرداری است. آرایههای فروریخته را جمع آوری و کدبندی میکنیم و در بستههای مشخص قرار میدهیم و تمام تزئینات را با کدهای متفاوت و در هر بخش، کریدور و اتاق مختلف جدا میکنیم تا بعدا از آنها استفاده کنیم. ما حتی آوارهای بستر کاهگل و گچ که کلا به درد نمیخورد را جمع آوری کردیم و دور نریختیم تا بعدا از اینها به عنوان نماد جنگ و یا مطالعات آزمایشگاهی استفاده کنیم. الان در مرحله آواربرداری هستیم و مرحله سوم، استحکام بخشی و حفاظت آرایه هایی است که هنوز نریخته و در آینده که بزودی وضعیت کشور به آسایش رسید، مرمت اساسی انجام میدهیم.
مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد درباره اینکه چرا آواربرداری در این بازه زمانی انجام شده است، توضیح میدهد: اگر الان آواربرداری نکنیم، ممکن است رفتار لرزهای رخ دهد و بخشی از تزئینات فرو بریزد و با این تزئینات تلفیق شود، که کار در آن مرحله را دشوار میکند.
مرمتگران درحال آواربرداری و کدبندی آرایههای تزئینی
نیازی ادامه میدهد: کار دیگری که الان انجام میدهیم آسیب نگاری علمی است. عکاسی تخت از تمام دیوارها به صورت موزاییکی انجام و عکسها وارد نرم افزار تخصصی میشود و روی آن، آسیبها مشخص خواهد شد و درمان را روی آن تزئینات پیاده میکنیم.
این کارشناس مرمت در پاسخ به این پرسش ایسنا که چرا برخی از وسایل از کاخها جمع آوری نشده بود، توضیح میدهد: قبل از این که جنگ شروع شود، قصد بر این داشتیم که موزهها را برای نوروز راه اندازی کنیم، تمام اموال ریز و حساس را جمع کرده و در مخازن نگه داشته بودیم و هیچ آسیبی به آنها وارد نشد، اما یکسری لوازم همچون مبلمان، گنجه و کمدها در کاخها داشتیم که بسیار سنگین هستند، آنها را بسته بندی کرده و در داخل موزه نگه داشته بودیم، که متاسفانه آوار روی آنها ریخت و خوشبختانه آسیبی ندیدند، مثلا در اتاق کار رضاشاه روی میز، آوار ریخت ولی میز آسیب ندید.
