کلانشهر: پردیس، یکی از شهرهای جدید در شمال شرقی کلانشهر تهران، از ساعت ۱۷:۱۱ دقیقه سه شنبه شب تا ۲:۲۷ بامداد چهارشنبه، ۹ بار پشت سر هم لرزید. از میان این توالی لرزهای، دو زمین لرزه با بزرگای بالای ۴ ریشتر ثبت شد که ساکنان تهران و شهرهای اطراف را با بیخوابی شبانه مواجه کرد.
مرکز لرزه نگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، نخستین شوک قابل توجه را در ساعت ۲۳:۴۶ با بزرگای ۴.۶ گزارش داد، این رویداد که در عمق نسبتاً کم زمین رخ داد، در بسیاری از مناطق پایتخت احساس شد و شهروندان را به خیابانها کشاند.
مهدی زارع، زلزله شناس و استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، این لرزهها را فرصتی برای بازخوانی خطرات زمین شناسی منطقه دانست.
او گفت: زلزله با بزرگای ۴.۶ در ساعت ۲۳:۴۶ سه شنبه شب در پردیس، یادآور سابقه لرزه خیزی در پهنه شرق تهران (دماوند، رودهن و بومهن) و وقوع زلزلههای متعدد و شدید در محل تلاقی گسلهای مهم است.
زارع با اشاره به پیشینه لرزهای منطقه افزود: منطقه شرق تهران بارها شاهد زلزلههای تاریخی و دستگاهی بوده است.
به گفته این زلزله شناس، مخربترین رویداد تاریخ معاصر در شرق تهران به سال ۱۸۳۰ میلادی (۱۲۰۹ شمسی) باز میگردد؛ زمین لرزهای با بزرگای تخمینی ۷.۱ که باعث تخریب گسترده در مناطق دماوند، شمیرانات و بخشهای شرقی تهران شد. مسبب آن زلزله، شاخه شرقی گسل مشا یا محل تلاقی آن با گسل شمال تهران بوده است.
زارع همچنین به رویداد نسبتاً جدیدتر اشاره کرد: زلزله ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۹ در دماوند با بزرگای ۵.۱ که کانون آن روی گسل مشا بود، باعث وحشت زیادی در تهران شد.
تلاقی گسلهای مرگبار در شرق پایتخت
یکی از نکات مهمی که زارع به آن پرداخت، موقعیت ویژه زمین شناختی شرق تهران است، زارع توضیح داد: مناطق رودهن و بومهن به طور مستمر شاهد خوشههای لرزهای با بزرگای ۲ تا ۴ هستند. این فعالیتهای خرد، نشان دهنده نرخ بالای تغییر شکل در پوسته این منطقه است.
او تأکید کرد: شرق تهران (پردیس، رودهن و دماوند) بسیار لرزه زا است، چراکه یک محل تلاقی مهم ساختاری ناشی از برخورد گسل مشا با طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر و گسل شمال تهران در محل روستای کلان لواسان است.
به گفته وی، انتهای شرقی گسل مشا، گسل فیروزکوه است که از ۵ کیلومتری شهر فیروزکوه عبور میکند. گسل شمال تهران نیز در پایانه شرقی خود، در فاصله ۱۰ کیلومتری شمال پردیس به گسل مشا میرسد. این تلاقی باعث میشود تنش در این نقطه به حداکثر برسد.
آیا آتشفشان دماوند نیز نقش دارد؟
زارع در بخش دیگری از صحبتهای خود به تأثیر فعالیتهای ماگمایی قله دماوند اشاره کرد: فعالیتهای ماگمایی قله دماوند با ایجاد تغییر در فشارهای منفذی، باعث تحریک گسلهای اطراف میشود.
این اظهارات نشان میدهد که مجموعه شرق تهران نه تنها از نظر گسلی، بلکه به دلیل همجواری با یک قله آتشفشانی نیمه فعال (دماوند)، در منطقهای با پیچیدگی بالای زمین ساخت قرار دارد.
یکی از حساسترین پرسش هایی که پس از هر توالی لرزهای در تهران مطرح میشود، این است: آیا باید منتظر زلزله بزرگ باشیم؟
زارع در پاسخ گفت: اینکه باید منتظر زلزله بزرگی در شرق تهران باشیم، از منظر علم میان مدت و بلندمدت زمین شناسی دارای دو جنبه است. از نظر پتانسیل لرزه زایی، گسل مشا توانایی تولید زلزلهای با بزرگای بیش از ۷ را دارد.
او با اشاره به فاصله زمانی از آخرین رویداد بزرگ افزود: با توجه به اینکه از آخرین زلزله بزرگ این گسل (۱۸۳۰ میلادی) حدود ۱۹۶ سال میگذرد، این گسل در مرحله تنش بحرانی قرار دارد. اما هنوز هیچ ابزاری برای تعیین زمان دقیق وقوع زلزله (ساعت، روز یا ماه) وجود ندارد.
لرزههای اخیر؛ تخلیه انرژی یا مقدمه برای رویداد بزرگتر؟
زارع در تحلیل لرزههای شب گذشته گفت: وقوع زلزلههای ۴ ریشتری اخیر در ۲۸ فروردین و ۲۲ اردیبهشت در پردیس نشان از تخلیه انرژی دارد. وقوع زمین لرزههای کوچک به صورت مستمر، بخشی از انرژی گسل را تخلیه میکند، ولی این لرزهها میتوانند نشانهای از ناپایداری در پهنهای وسیعتر باشند که مقدمه رویداد بزرگتری است.
به عبارت دیگر، لرزههای خرد و متوسط، هرچند تا حدی تنش را کاهش میدهند، اما نمیتوانند به طور قطع احتمال وقوع یک زلزله بزرگ را منتفی کنند. در برخی موارد، چنین توالی هایی میتوانند پیش لرزه (foreshock) باشند.
واکنش مدیریت بحران استان تهران
حامد یزدی مهر، رئیس اداره مدیریت بحران استان تهران، نیز در گفت وگویی به خبرنگار مهر گفت: بلافاصله پس از زلزله، آماده باش کامل به دستگاههای امدادی داده شده است.
او توضیح بیشتری درباره جزئیات اقدامات یا شمار خسارات احتمالی ارائه نداد، اما تأکید کرد که تیمهای ارزیاب برای بررسی وضعیت مناطق لرزه نشین به ویژه پردیس، رودهن و بومهن اعزام شدهاند.
یزدی مهر گفت:تا زمان تنظیم این گزارش، گزارشی از تلفات یا آسیب جدی زیرساختها نداشتهایم.
شب لرزان پردیس، دوباره تهران را به این واقعیت تلخ کشاند که روی کمربند لرزه خیزی فعالی قرار دارد، گسل مشا که در شرق با گسل شمال تهران گره میخورد، سابقه زلزله ۷.۱ ریشتری را در کارنامه خود دارد. فاصله زمانی نزدیک به دو قرن از آن رویداد، زمین شناسان را به این نتیجه رسانده است که این گسل «در مرحله تنش بحرانی» به سر میبرد.
اگرچه علم امروز نمیتواند بگوید زلزله بزرگ «فردا» میآید یا «دهه دیگر»، اما میتواند هشدار دهد که پتانسیل آن وجود دارد و نرخ فعالیت لرزهای خرد و متوسط در شرق تهران، چشم پوشی از آن را ناممکن میکند.
تأکید زلزله شناسان بر «توقف هرگونه ساخت وساز جدید در شهرکهای اقماری» و «رعایت جدی مقررات ساختمانی» تنها راه کاهش تلفات احتمالی است.
اما پرسشی که همچنان بیپاسخ میماند: آیا لرزههای شب گذشته، تنها یک «یادآوری» بودند، یا شاید «صدای پای» زلزلهای بزرگتر؟