اختصاصی کلانشهر: قلعه الموت روز یکشنبه چهارم مردادماه سرانجام به فهرست میراث جهانی یونسکو راه یافت؛ اما پشت این ثبت تاریخی، فقط یک رأی در اجلاس یونسکو نیست، بلکه بیش از دو دهه پژوهش، کاوش، مرمت، حفاظت و پیگیری ایستاده است؛ و در میان نام هایی که در این مسیر ماندگار شدهاند، نام دکتر حمیده چوبک، باستان شناس و مدیر پیشین پایگاه میراث فرهنگی الموت، جایگاهی ویژه دارد.
پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» پس از حدود ۲۵ سال فعالیت مستمر در حوزههای باستان شناسی، حفاظت و مرمت، روز یکشنبه چهارم مردادماه در چهل وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان کره جنوبی بررسی و با رأی اعضای این کمیته در فهرست میراث جهانی ثبت شد. با این ثبت، الموت به سی امین اثر فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو تبدیل شد.
اما برای حمیده چوبک، این اتفاق فقط ثبت یک محوطه تاریخی در فهرست یونسکو نیست؛ حاصل سال هایی است که بخش بزرگی از زندگی حرفهای خود را در الموت و برای شناخت و حفاظت از آن سپری کرده است.
۲۵ سال زندگی با الموت
چوبک که باستان شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت بوده، در طول دست کم ۲۵ سال گذشته در پروژههای گسترده این مجموعه حضور داشته است؛ از کاوشهای باستان شناسی و مطالعات تاریخی گرفته تا حفاظت، مرمت، مستندسازی و آماده سازی پرونده ثبت جهانی.
او پیش از برگزاری اجلاس یونسکو گفته بود که پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» پس از یک ربع قرن حضور مداوم در قالب پروژههای بزرگ ملی میراث فرهنگی، با کاوش، حفاظت، مرمت و مطالعات میان رشتهای در قلمرو سرزمین الموت آماده شده است. چوبک در همان زمان تأکید کرده بود که این موفقیت حاصل همکاری مسئولان، دستگاههای مرتبط و گروههای کارشناسی و فنی در طول این ۲۵ سال است.
این مسیر فقط به آماده سازی یک پرونده برای یونسکو محدود نبود. در سالهای گذشته، مستندسازی و ساماندهی قلعه، بهبود راههای دسترسی، ساماندهی روستای گازرخان، تأمین آب، ایجاد پارکینگ و انجام اقدامات حفاظتی نیز در دستور کار قرار گرفت و برای ادامه این روند، برنامههای کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت تدوین شد.
چوبک همچنین بارها بر این نکته تأکید کرده که کاوش باستان شناسی بدون حفاظت و مرمت نمیتواند نتیجه مطلوبی داشته باشد؛ رویکردی که نشان میدهد هدف از پژوهش در الموت تنها کشف آثار مدفون نبوده، بلکه حفظ آنها برای آینده نیز بخشی از این مسیر طولانی بوده است.
الموت فقط یک قلعه نیست
یکی از نکات مهم پروندهای که سرانجام در یونسکو ثبت شد، این است که «الموت» در این پرونده تنها به قلعه مشهور حسن صباح محدود نمیشود.
پرونده ثبت جهانی شامل هفت قلعه است: قلعه الموت، لمسر، نویذرشاه، شمس کلایه، شیرکوه، ایلان و قسطین لار؛ مجموعهای از دژها که در کنار یکدیگر، ساختار مدیریتی و دفاعی سرزمین تاریخی الموت را شکل میدادند.
قلعه الموت مرکز فرمانروایی نزاریان اسماعیلی بود و قلعه لمسر، بزرگترین قلعه این مجموعه، جایگاه مهمی در ساختار حکومتی آن دوره داشت. قلعه نویذرشاه نیز به عنوان آخرین سنگر مقاومت در برابر حمله مغولها شناخته میشود و از مرتفعترین و صعب العبورترین دژهای این مجموعه است.
الموت؛ دژی بر فراز تاریخ
قلعه الموت در شمال استان قزوین، از شناخته شدهترین دژهای تاریخی ایران است که از اواخر قرن یازدهم میلادی به مرکز سیاسی، نظامی و فکری نزاریان اسماعیلی تبدیل شد. این دژ در سال ۱۲۵۶ میلادی در جریان حمله مغول سقوط کرد، اما اهمیت تاریخی آن در قرنهای بعد نیز ادامه یافت.
الموت در طول قرنها نه فقط یک دژ نظامی، بلکه بخشی از شبکهای از استحکامات کوهستانی بود که در نقاط راهبردی رشته کوه البرز ساخته شده بودند. در پرونده ثبت جهانی یونسکو نیز قلعه الموت در کنار شش دژ دیگر شامل لمسر، نویذرشاه، شمس کلایه، قسطین لار، شیرکوه و ایلان قرار گرفته است؛ مجموعهای که ساختار دفاعی و مدیریتی سرزمین تاریخی الموت را شکل میداد.
موقعیت طبیعی ویژه، معماری و مهندسی سازگار با کوهستان و نقش این مجموعه در تاریخ نزاریان اسماعیلی، از مهمترین دلایلی است که به ارزش جهانی آن افزوده است. سرانجام پس از سالها کاوش، پژوهش، حفاظت و مرمت، این مجموعه در سال ۲۰۲۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
به این ترتیب، آنچه یونسکو ثبت کرد، تنها یک بنای تاریخی منفرد نیست؛ بلکه مجموعهای از استحکامات و دژهایی است که در پیوند با جغرافیای کوهستانی الموت، بخشی از یک نظام تاریخی و دفاعی گسترده را شکل دادهاند.
لحظهای که ۲۵ سال انتظار به پایان رسید
ثبت جهانی الموت، پایان یک مسیر ۲۵ ساله و در عین حال آغاز مرحلهای تازه برای این مجموعه است؛ مرحلهای که در آن حفاظت، مرمت، ساماندهی گردشگری، تکمیل زیرساختها و ادامه پژوهشهای باستان شناسی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در این میان، نام حمیده چوبک با سال هایی که در پایگاه الموت و در جریان کاوش و حفاظت این محوطه گذشت، با پرونده جهانی شدن آن گره خورده است؛ باستان شناسی که بخش مهمی از زندگی حرفهای خود را صرف کرد تا الموت نه فقط به عنوان قلعهای افسانهای در روایتهای تاریخی، بلکه به عنوان یک مجموعه ارزشمند باستان شناختی و فرهنگی شناخته شود.
حالا الموت جهانی شده است؛ و پشت این عنوان، داستان ۲۵ سال تلاش زنی قرار دارد که سالها برای شناخت، حفاظت و ثبت جهانی این دژ تاریخی ایستاد.