اختصاصی کلانشهر: دادگاه جنایی چهارم دمشق روز سه شنبه بیستم مرداد ۱۴۰۵، بشار اسد، رئیس جمهور سابق سوریه، برادرش ماهر اسد و عاطف نجیب، رئیس سابق اداره امنیت سیاسی در استان درعا را به اعدام محکوم کرد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانههای عربی، حکم بشار و ماهر اسد به صورت غیابی صادر شده است؛ این دو پس از سقوط حکومت بشار اسد در سوریه حضور ندارند. عاطف نجیب در دادگاه حاضر بود و حکم درباره او نیز صادر شد.
این حکم در نهمین جلسه رسیدگی به پرونده عاطف نجیب و دیگر متهمان صادر شد. پیش از این، دادگاه چهارم کیفری دمشق پس از پایان مرحله رسیدگی، ۱۱ اوت را برای بررسی نهایی و صدور حکم تعیین کرده بود.
بشار اسد که بود؟
بشار اسد، متولد ۱۹۶۵ در دمشق، فرزند دوم حافظ اسد، رئیس جمهور پیشین سوریه، بود. او در ابتدا مسیر پزشکی را دنبال کرد و در دانشگاه دمشق به تحصیل پزشکی پرداخت و سپس برای ادامه تحصیل در رشته چشم پزشکی به بریتانیا رفت.
مسیر زندگی بشار اسد پس از مرگ برادر بزرگ ترش، باسل اسد، تغییر کرد. باسل که برای جانشینی حافظ اسد آماده میشد، در سال ۱۹۹۴ در یک سانحه رانندگی کشته شد و بشار به سوریه بازگشت و به تدریج وارد ساختار سیاسی و نظامی کشور شد.
حافظ اسد در ژوئن ۲۰۰۰ درگذشت و پس از آن، بشار اسد به عنوان جانشین او به ریاست جمهوری رسید. او در ژوئیه همان سال رسماً رئیس جمهور سوریه شد.
آغاز ریاست جمهوری بشار اسد
بشار اسد در ابتدای ریاست جمهوری خود با وعده اصلاحات سیاسی و اقتصادی وارد قدرت شد. در ماههای نخست، فضای سیاسی و فرهنگی سوریه نسبت به سالهای پایانی حکومت حافظ اسد بازتر شد؛ دورهای که بعدها با عنوان «بهار دمشق» شناخته شد.
با این حال، این روند دوام زیادی نداشت و محدودیتهای سیاسی دوباره افزایش یافت. بشار اسد طی سالهای بعد ساختار سیاسی تحت رهبری خاندان اسد را حفظ کرد و برای چند دوره دیگر نیز در سمت ریاست جمهوری باقی ماند.
آغاز اعتراضات و جنگ سوریه
در سال ۲۰۱۱، اعتراضات ضدحکومتی در سوریه در جریان موج موسوم به «بهار عربی» آغاز شد. برخورد نیروهای امنیتی با معترضان به گسترش اعتراضات و در ادامه شکل گیری یک جنگ داخلی طولانی در سوریه منجر شد.
در سالهای جنگ، نیروهای دولت بشار اسد با گروههای مختلف مخالف حکومت و گروههای مسلح از جمله داعش درگیر شدند. قدرتهای خارجی نیز به شکل مستقیم یا غیرمستقیم وارد جنگ شدند.
روسیه از سال ۲۰۱۵ با مداخله نظامی مستقیم از حکومت بشار اسد حمایت کرد و ایران نیز با هدف دفاع از حرم حضرت زینب و جلوگیری از گسترش حکومت داعش تا مرزهای ایران از متحدان اصلی حکومت سوریه در طول جنگ بود. این حمایتها نقش مهمی در حفظ حکومت اسد و بازپس گیری بخش قابل توجهی از مناطق تحت کنترل مخالفان و همچنین داشت.
در مقابل، سازمانهای بین المللی و نهادهای حقوق بشری طی سالهای جنگ، حکومت سوریه و همچنین گروههای مسلح مخالف را به ارتکاب نقض گسترده حقوق بشر و جنایات جنگی متهم کردند. کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل نیز پس از سقوط حکومت اسد خواستار پاسخگویی عاملان نقض حقوق بشر در سوریه شد.
سقوط حکومت بشار اسد
با وجود آنکه حکومت بشار اسد سالها توانسته بود بخش عمدهای از خاک سوریه را تحت کنترل خود حفظ کند، در اواخر سال ۲۰۲۴ حمله گسترده مخالفان معادلات را تغییر داد.
نیروهای مخالف در یک پیشروی سریع به دمشق رسیدند و حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ سقوط کرد. اسد در ۸ دسامبر دمشق را ترک کرد و پس از انتقال به پایگاه حمیمیم، با کمک روسیه به این کشور رفت.
کرملین اعلام کرد که ولادیمیر پوتین به بشار اسد و خانوادهاش در روسیه پناهندگی اعطا کرده است.
با سقوط حکومت اسد، بیش از پنج دهه حکومت خاندان اسد بر سوریه پایان یافت؛ حافظ اسد از سال ۱۹۷۱ تا زمان مرگش در سال ۲۰۰۰ قدرت را در اختیار داشت و پس از او بشار اسد حدود ۲۴ سال رئیس جمهور سوریه بود.
محاکمه غیابی بشار اسد
پس از سقوط حکومت، مقامهای جدید سوریه روند رسیدگی قضایی به پرونده مقامهای حکومت سابق را در چارچوب فرایند موسوم به «عدالت انتقالی» آغاز کردند.
در آوریل ۲۰۲۶، نخستین جلسه رسیدگی به پرونده بشار اسد و ماهر اسد در دادگاه جنایی دمشق به صورت غیابی برگزار شد. عاطف نجیب، از مقامهای امنیتی سابق حکومت و از بستگان خانواده اسد، به صورت حضوری در دادگاه حاضر شد.
در جریان رسیدگی، دادستانی سوریه خواستار مجازات اعدام برای بشار اسد، ماهر اسد و عاطف نجیب شده بود. در نهایت دادگاه چهارم جنایی دمشق در جلسه ۱۱ اوت ۲۰۲۶ حکم اعدام هر سه نفر را صادر کرد.
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، دادگاه بشار اسد را در ارتباط با اتهاماتی از جمله قتل عمد، شکنجه، جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی محکوم کرده است. ماهر اسد و عاطف نجیب نیز در همین پرونده با حکم اعدام روبه رو شدهاند.
با این حال، صدور حکم اعدام برای بشار اسد به معنای اجرای فوری حکم نیست؛ چرا که او در سوریه حضور ندارد و در روسیه به سر میبرد.
یک پایان متفاوت برای رئیس جمهور سابق سوریه
بشار اسد که در سال ۲۰۰۰ پس از مرگ پدرش قدرت را در سوریه به دست گرفت، در طول بیش از دو دهه با یکی از طولانیترین بحرانهای سیاسی و نظامی خاورمیانه مواجه شد. جنگ داخلی سوریه صدها هزار کشته و میلیونها آواره بر جای گذاشت و سرانجام در دسامبر ۲۰۲۴ به سقوط حکومت او انجامید.
اکنون کمتر از دو سال پس از ترک دمشق، دادگاهی در پایتخت سوریه رئیس جمهور سابق این کشور را به اعدام محکوم کرده است؛ حکمی که یکی از مهمترین پروندههای قضایی دوره پس از سقوط حکومت اسد محسوب میشود.