اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (آب وهواشناس)-سمانه نگاه (هواشناس) امروز شانزدهم شهریورماه برابر با هفتم سپتامبر روز هوای پاک یا روز بین المللی هوای پاک آسمانهای آبی است که هر سال برگزار میشود. این مناسبت در سال ۲۰۱۹ میلادی توسط مجمع عمومی ملل متحد تائید شد و هدف آن افزایش آگاهی درباره آلودگی هوا، آثار آن بر سلامت و محیط زیست و ضرورت اقدام برای کاهش آلودگی است. زمانی اهمیت روز هوای پاک برای ما آشکار میشود که براساس برآورد وضعیت جهانی هوا در سال ۲۰۲۵، در سال ۲۰۲۳ میلادی حدود ۹/۷ میلیون نفر مرگ در جهان به مواجهه با آلودگی هوا نسبت داده شده است. یعنی ۲۱۶۰۰ نفر در هر روز و ۱۵ نفر در هر دقیقه.
آلودگی هوا؛ چالشی دیرپا در ایران
فارغ از بحث جهانی در زمینه آلودگی هوا و مرگ و میر ناشی از آن در ایران نیز هوای آلوده و نبود هوای پاک یکی از چالشهای دیرپا بوده است. در کشور ما علی رغم اینکه ما در رده کشورهای صنتعی جهان قرار نمیگیریم، اما آمار مرگ و میر ناشی از بحران هوای آلوده کم نیست. علی رغم صنعتی نبودن کل کشور، در بخش هایی از ایران از جمله تهران و البرز، اصفهان، تبریز و مرکزی، صنعتی بودن و همچنین کاستیهای مدیریتی در همراهی با جغرافیا و آب وهوای کشور، آلودگی شیمیایی و صنعتی را به عنوان یکی از مخاطرات جوی موثر تبدیل کرده است.
یکی از اثرات آلودگی هوا در جهان، مرگ و میر حدود ۵۳/۵ هزار مرگ در سال ۲۰۲۳ میلادی است. اما آلودگی هوای ایران از دو جنبه آلودگی شیمیایی و همچنین خیزش و گسیل گردوخاک، قابل تأمل است. بخشی به دلیل ذات آب وهوایی این سرزمین است، شرایط کم بارشی در فصل سرد، سیطره هوای سرد در فلات به نسبه مرتفع ایران و غلبه شرایط وارونگی دمایی، سهم به سزایی در عدم تهویه مناسب عمودی و افقی هوا و افزایش غلطت آلایندهها و در نهایت افزایش فراوانی روزهای همراه با آلودگی در شهرهای صنعتی ایران دارد.
گردوخاک؛ دومین چهره آلودگی هوای ایران
دومین جنبه آب وهوایی در خصوص آلودگی هوای ایران نیز ناشی از خصلتهای جغرافیایی و آب وهوایی دارد. ویژگی بیابانی و خشک بودن بخشهای وسیعی از ایران یکی از دلایل عمده بحران گردوخاک است. کشوری در منطقه بیابانی همراه با صحرای داخلی و همچنین در محاصره اقیانوسی از بیابانهای خارجی که همه ساله از جهات مختلف به کشور گردوخاک گسیل میکنند؛ شرایط را برای وقوع توفانهای ناشی از خیزش گردوخاک و شن و کاهش کیفیت هوا به ویژه در فصول گرم سال فراهم میکند.
تغییرات آب وهوایی و تشدید آلودگی
با توجه به این نکته که تغییر آب وهوا و گرمایش جهانی با تاثیری که بر آب وهوای منطقه داشتهاند نقش مهمی در افزایش آلودگی هوای ایران داشته است. این مسئله اگر در همراهی با کاستیهای انسانی در هر دو جنبه ذکر شده باشد، منجر به افزایش تلفات و خسارات آن در ایران میشود. به عنوان مثال بحران کمبود انرژی هرساله در فصول سرد سال، مازوت سوزی و استفاده از سوختهای آلاینده برای تولید انرژیِ موردنیاز صنعت و خودروها را اجتناب ناپذیر کرده است که میتواند موجب تشدید مشکلات ناشی از هوای ناپاک شود.
پیامدهای آلودگی فراتر از سلامت انسان
آلودگی هوا نه فقط از جنبه پزشکی و تاثیر سو بر سلامت و کیفیت هوای تنفسی برای انسانها تاثیرگذار است؛ بلکه اثرات مخرب ثانویه آن در طیف وسیعی از عوامل تأثیرگذار روی زندگی موجودات زنده، غیرقابل انکار است.
ضرورت راهکارهای علمی و عملیاتی
آنچه مسلم است پرداختن به روشهای علمی و عملیاتی برای تضعیف عوامل اصلی ایجاد و انتشار آلایندههای جوی، در شرایط فعلی آب و هوایی کشور ایران، اجتناب ناپذیر و ضروری است.