اختصاصی کلانشهر: پیشروی دوباره حوثیها در یمن، این بار با تصرف بندر راهبردی المخا و نزدیک شدن به باب المندب، جنگ داخلی این کشور را از یک بحران منطقهای فراتر برده است.
یمن در جنوبیترین بخش شبه جزیره عربستان و در کنار یکی از مهمترین مسیرهای دریایی جهان قرار دارد؛ مسیری که ناامن شدن آن میتواند هزینه حمل ونقل، تجارت جهانی و قیمت انرژی را افزایش دهد. در این میان، ایران از حوثیها حمایت میکند، عربستان حامی دولت یمن است و امارات نیز طی سالهای جنگ از نیروهای محلی رقیب حوثیها، به ویژه نیروهای جنوب، پشتیبانی کرده است.
یمن کجاست و چرا موقعیت جغرافیایی آن مهم است؟
یمن در جنوب غربی شبه جزیره عربستان قرار دارد و از شمال با عربستان سعودی و از شرق با عمان هم مرز است. این کشور در غرب به دریای سرخ و در جنوب به خلیج عدن و دریای عرب میرسد.
شهرهای مهم یمن برای حوثیها:
صنعا: حاکمیت سیاسی حوثیها
حدیده: بندر و دریای سرخ
صعده: خاستگاه حوثیها
اِب: عمق سرزمینی مناطق تحت نفوذ حوثیها
تعز: مرز و محل مناقشه با نیروهای مخالف
در جنوب غربی یمن، تنگه باب المندب قرار دارد؛ گذرگاهی دریایی که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل میکند.
اهمیت باب المندب از اینجا ناشی میشود که کشتی هایی که میان آسیا و اروپا تردد میکنند، در مسیر متعارف میتوانند از اقیانوس هند، باب المندب، دریای سرخ و کانال سوئز عبور کنند. اگر این مسیر ناامن شود، بخشی از کشتیها باید مسیر بسیار طولانی تری را از اطراف آفریقا طی کنند.
به همین دلیل، یمن کشوری بسیار مهمتر از اندازه اقتصادی خود است.
یمن چند نفر جمعیت دارد؟
جمعیت یمن حدود ۴۲ میلیون نفر است. اما جمعیت و مساحت در این کشور توزیع یکسانی ندارند.
بخشهای شمالی و غربی یمن که در اختیار حوثی هاست، بسیار پرجمعیتتر از مناطق وسیع شرقی و جنوبی کشور است. به همین دلیل، درباره میزان کنترل حوثیها اعداد متفاوتی منتشر میشود.
گاهی در گزارشهای رسانهای گفته میشود حوثیها حدود ۸۰ درصد یمن را در اختیار دارند؛ اما این عدد را نباید بدون توضیح، «۸۰ درصد مساحت خاک کشور» تلقی کرد. نقشههای میدانی معمولاً نشان میدهند حوثیها بخش عمده شمال و غرب و مناطق بسیار پرجمعیت کشور را در اختیار دارند، در حالی که دولت و نیروهای همسو با آن، بخشهای وسیع تری از جنوب و شرق را در اختیار دارند.
بنابراین یک واقعیت مهم این است:
حوثیها ممکن است اکثریت مطلق مساحت یمن را در اختیار نداشته باشند، اما بخش بسیار مهمی از جمعیت، شهرهای اصلی و مراکز اقتصادی کشور تحت کنترل آنهاست.
حوثیها چه کسانی هستند؟
حوثیها که خود را انصارالله مینامند، جنبشی سیاسی ـ نظامی با ریشه در زیدیهای شمال یمن هستند. زیدیه شاخهای از تشیع است اما با تشیع دوازده امامی ایران تفاوتهای اعتقادی و تاریخی دارد.
این گروه در دهه ۱۹۹۰ شکل گرفت و پس از چند دور جنگ با حکومت علی عبدالله صالح، به تدریج به یک نیروی نظامی بزرگ تبدیل شد.
عبدالملک الحوثی مردی حدود چهل ساله رهبر اصلی این گروه است.
حوثیها امروز دیگر صرفاً یک گروه شورشی نیستند؛ آنها ساختار سیاسی، امنیتی و نظامی گستردهای دارند و نیروهای زمینی، موشکی، پهپادی و دریایی را در اختیار گرفتهاند.
برآورد تعداد نیروهای وابسته به ارتش حوثیها بیش از ۳۵۰هزار نفربرآورد میشود. اما برخی ارزیابیهای اخیر از صدها هزار نیروی سازمان یافته، ذخیره یا قابل بسیج سخن میگویند. بنابراین نمیتوان یک عدد قطعی برای «رزمندگان فعال» ارائه کرد.
جنگ داخلی یمن از کجا شروع شد؟
ریشه بحران به اعتراضات سال ۲۰۱۱ موسوم به بهار عربی و سقوط علی عبدالله صالح برمی گردد.
اما جنگ داخلی کنونی عمدتاً از ۲۰۱۴ آغاز شد؛ زمانی که حوثیها به صنعا، پایتخت، وارد شدند و دولت عبدربه منصور هادی را به عقب نشینی وادار کردند.
در مارس ۲۰۱۵ عربستان سعودی با تشکیل ائتلافی از چند کشور عربی، برای حمایت از دولت یمن وارد جنگ شد.
از آن زمان یمن به میدان رقابت چند قدرت داخلی و خارجی تبدیل شد.
برآورد سازمان ملل تا پایان سال ۲۰۲۱ از حدود ۳۷۷ هزار مرگ مستقیم و غیرمستقیم مرتبط با جنگ حکایت داشت؛ رقمی که تنها کشتههای میدان نبرد را شامل نمیشود و مرگهای ناشی از گرسنگی، بیماری و فروپاشی خدمات عمومی را نیز دربرمی گیرد.
ایران چه نقشی دارد؟
ایران مهمترین حامی خارجی حوثی هاست.
تهران از نظر سیاسی از انصارالله حمایت کرده و ارتباط آنها با شبکه موسوم به «محور مقاومت» طی سالهای گذشته افزایش یافته است.
در عین حال، باید میان «حمایت ایران» و «کنترل کامل حوثیها توسط ایران» تفاوت گذاشت. تهران نفوذ قابل توجهی بر حوثیها دارد، اما حوثیها یک بازیگر یمنی با منافع و تصمیمات خاص خود نیز هستند.
راهپیمایی مردم یمن در پی فراخوان عبدالملک بدرالدین الحوثی، رهبر جنبش انصارالله یمن و در واکنش به شهادت رهبر انقلاب
حوثیها از زمان جنگ غزه در ۲۰۲۳ حملات موشکی و پهپادی علیه اسرائیل و همچنین حملات گستردهای علیه کشتیها در دریای سرخ انجام دادند و اعلام کردند این اقدامات در حمایت از فلسطینیها انجام میشود.
چرا حوثیها با عربستان دشمن هستند؟
دشمنی حوثیها با عربستان فقط مذهبی نیست.
عربستان از سال ۲۰۱۵ مستقیماً برای شکست حوثیها وارد جنگ شد. بنابراین از نگاه حوثیها، ریاض قدرت خارجیای است که برای سرنگونی آنها وارد یمن شده است.
از نگاه عربستان نیز حوثیها یک نیروی مسلح نزدیک به ایران هستند که در مرز جنوبی این کشور مستقر شدهاند و توانایی حمله موشکی و پهپادی به خاک و زیرساختهای سعودی را دارند.
به همین دلیل، رقابت ایران و عربستان در یمن یکی از مهمترین ابعاد جنگ است.
امارات چرا وارد جنگ یمن شد؟
امارات نیز در سال ۲۰۱۵ در ائتلاف تحت رهبری عربستان وارد جنگ شد، اما به تدریج اهدافش با ریاض فاصله گرفت.
امارات علاوه بر مقابله با حوثیها، به شدت با جریانهای اسلام گرای نزدیک به اخوان المسلمین مخالف بود و از نیروهای محلی جنوب یمن حمایت کرد.
مهمترین متحد امارات، شورای انتقالی جنوب بود؛ جریانی که خواهان بازگشت استقلال جنوب یمن است.
این موضوع با سیاست عربستان که بیشتر بر حفظ یک یمن متحد و حمایت از دولت رسمی متمرکز بود، اختلاف داشت.
در سال ۲۰۱۹ حتی نیروهای مورد حمایت امارات و نیروهای دولت مورد حمایت عربستان در عدن با یکدیگر درگیر شدند.
بنابراین عربستان و امارات با وجود دشمن مشترکشان، یعنی حوثیها، همیشه یک هدف واحد در یمن نداشتند.
امارات در سالهای بعد بخش عمده نیروهایش را خارج کرد و در ژانویه ۲۰۲۶ نیز باقی مانده نیروهایش را از یمن خارج کرد، اما شبکه نیروهای محلیای که در طول سالهای جنگ از آنها حمایت کرده بود، همچنان در معادلات یمن اهمیت دارد.
اسرائیل چه زمانی رهبران حوثیها را هدف قرار داد؟
اسرائیل در ۲۸ اوت ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴) در صنعا حملهای انجام داد که ضربه سنگینی به ساختار سیاسی و نظامی حوثیها وارد کرد.
احمد غالب الرهوی، نخست وزیر دولت تحت کنترل حوثیها، در این حمله کشته شد و چندین وزیر نیز جان باختند. مهمتر از آن، محمد عبد الکریم الغماری، رئیس ستاد نیروهای مسلح حوثی، نیز بر اثر جراحات ناشی از همان حمله جان خود را از دست داد.
با این حال، این ضربه موجب فروپاشی انصارالله نشد و ساختار نظامی این گروه به فعالیت خود ادامه داد.
چرا اتفاقات امروز اهمیت بیشتری دارد؟
در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ (پنج شنبه ۱۹ شهریور ۱۴۰۵) حوثیها بندر راهبردی المخا در ساحل دریای سرخ را تصرف کردند و به سمت جزایر حَنیش و مناطق نزدیک باب المندب پیشروی کردند. 
این مهمترین دستاورد سرزمینی حوثیها از زمان آتش بس ۲۰۲۲ محسوب میشود.
المخا در ساحل غربی یمن قرار دارد و تصرف آن حوثیها را به باب المندب نزدیکتر کرده است. فایننشال تایمز فاصله این منطقه تا باب المندب را حدود ۵۰ کیلومتر گزارش کرده است.
البته تصرف المخا به معنای تصرف باب المندب نیست؛ اهمیت آن در این است که حوثیها اکنون موقعیت بهتری برای تهدید مسیر دریایی این تنگه پیدا کردهاند.
چرا باب المندب برای اقتصاد جهان حیاتی است؟
باب المندب یکی از گلوگاههای اصلی تجارت جهانی است.
اگر حوثیها بتوانند عبور کشتیهای تجاری را به طور گسترده مختل کنند، شرکتهای کشتیرانی ممکن است مجبور شوند کشتیها را به جای دریای سرخ از مسیر بسیار طولانیتر اطراف آفریقا عبور دهند.
نتیجه میتواند افزایش:
هزینه سوخت
هزینه بیمه کشتیها
زمان حمل کالا
هزینه حمل ونقل
و در نهایت قیمت کالاها باشد.
اهمیت مسئله زمانی چند برابر میشود که باب المندب و تنگه هرمز همزمان ناامن باشند.
هرمز در ورودی خلیج فارس قرار دارد و یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت جهان است؛ باب المندب نیز مسیر اتصال اقیانوس هند به دریای سرخ و کانال سوئز است.
به بیان ساده، در صورت اختلال همزمان در این دو مسیر، دو گلوگاه بزرگ انرژی و تجارت جهان تحت فشار قرار میگیرند..jpeg)
بازار نفت همین حالا هم واکنش نشان داده است
پیشروی حوثیها و تهدید مسیرهای دریایی در شرایطی رخ داده که هرمز نیز به دلیل جنگ منطقهای با اختلال روبه روست.
رویترز گزارش داده است که پس از تصرف المخا و افزایش نگرانیها درباره امنیت باب المندب، قیمت نفت برنت در روز پنج شنبه نوزدهم شهریورماه حدود ۴ درصد افزایش یافت و به نزدیکی ۱۰۷ دلار در هر بشکه رسید.
این واکنش نشان میدهد مسئله یمن دیگر فقط یک بحران داخلی نیست.
اگر حملات حوثیها ادامه پیدا کند چه میشود؟
اگر حملات محدود باقی بماند، احتمالاً نتیجه اصلی، افزایش هزینه بیمه و حمل ونقل و نوسان قیمت نفت خواهد بود.
اما اگر حوثیها بتوانند یک تهدید پایدار برای عبور کشتیها از باب المندب ایجاد کنند، شرایط متفاوت خواهد بود. در آن صورت شرکتهای بزرگ کشتیرانی ممکن است مسیر دریای سرخ را کنار بگذارند و هزینه تجارت میان آسیا و اروپا افزایش پیدا کند.
بدترین سناریو، همزمانی اختلال در باب المندب و هرمز است؛ وضعیتی که میتواند شوک بزرگ تری به بازار نفت و اقتصاد جهانی وارد کند.
چرا عربستان بیش از همه نگران است؟
عربستان در شمال یمن با حوثیها مرز دارد و در جنوب غربی خود نیز به دریای سرخ و مسیرهای دریایی حساس نزدیک است.
در روزهای اخیر حوثیها حملات موشکی و پهپادی خود علیه عربستان را افزایش دادهاند و همزمان با پیشروی در ساحل غربی، تهدید علیه زیرساختهای انرژی و بنادر سعودی بیشتر شده است.
رویترز گزارش داده که تحولات جدید میتواند صادرات نفت عربستان از مسیر دریای سرخ را نیز تحت فشار قرار دهد.
به این ترتیب، برای ریاض مسئله فقط حفظ دولت یمن نیست؛ امنیت مرزهای جنوبی، تأسیسات نفتی و مسیر صادرات انرژی عربستان نیز مطرح است.
آنچه امروز در یمن میگذرد، حاصل بیش از یک دهه جنگ داخلی، اختلافات داخلی نیروهای ضدحوثی و دخالت قدرتهای منطقهای است.
حوثیها از یک جنبش شورشی در شمال یمن به نیرویی نظامی با توان موشکی، پهپادی و دریایی تبدیل شدهاند. ایران حامی معنوی آنهاست، عربستان از دولت رسمی و نیروهای همسو با آن حمایت کرده و امارات نیز طی سالهای جنگ از نیروهای جنوب و گروههای محلی رقیب حوثیها پشتیبانی کرده است.
اکنون با تصرف المخا و نزدیک شدن حوثیها به باب المندب، معادله وارد مرحله تازهای شده است.
اگر حوثیها صرفاً بخش بیشتری از خاک یمن را تصرف کنند، این یک تحول مهم در جنگ داخلی است؛ اما اگر بتوانند کنترل یا تهدید مؤثر بر باب المندب ایجاد کنند، مسئله از مرزهای یمن عبور میکند و مستقیماً به تجارت جهانی، قیمت نفت و امنیت انرژی جهان مربوط میشود.
به همین دلیل است که اتفاقات یمن در روزهای آینده را باید نه فقط از زاویه جنگ حوثیها و دولت یمن، بلکه در ارتباط با جنگ آمریکا با ایران، عربستان، دریای سرخ، باب المندب، هرمز و بازار جهانی انرژی دنبال کرد.