کلانشهر: معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به شتاب گرفتن روند کاهش تراز آب دریای کاسپین گفت: کاهش تراز آب کاسپین از حدود ۲۰ سانتی متر در سال در فاصله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲۳ سانتی متر در سال ۲۰۲۶ رسیده است و مدلها ادامه این روند را تا سال ۲۰۵۰ نشان میدهند؛ موضوعی که پنج کشور ساحلی را به سمت تدوین یک برنامه مشترک سوق داده است.
احمدرضا لاهیجان زاده در نشست خبری کاپ ۷ که امروز در هتل آزادی برگزار شد، با اشاره به روند کاهش تراز آب دریای کاسپین اظهار کرد: بر اساس بررسی تاریخچه فراز و نشیبهای دریای کاسپین، از سال ۱۹۹۵ روند کاهش تراز آب این دریا آغاز شده است اما در سالهای ابتدایی این کاهش محسوس نبود و حساسیت چندانی میان کشورهای ساحلی ایجاد نکرد.
وی افزود: تا سال ۲۰۲۰ میانگین کاهش تراز آب دریای کاسپین حدود ۷.۵ سانتی متر در سال بود، در حالی که در سالهای ابتدایی این میزان حدود دو تا سه سانتی متر در سال ثبت میشد. از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ این رقم به حدود ۲۰ سانتی متر در سال رسید و در سال ۲۰۲۶ نیز کاهش حدود ۲۳ سانتی متری ثبت شده است.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: مدلهای پیش بینی تقریباً به طور قطعی نشان میدهند که این روند ممکن است ادامه داشته باشد و دست کم با شدت حدود ۲۰ سانتی متر در سال تا سال ۲۰۵۰ ادامه پیدا کند بنابراین لازم است کشورهای ساحلی کاسپین برای سازگاری با این پدیده برنامه ریزی مشترک داشته باشند.
لاهیجان زاده با اشاره به وضعیت بخش شمالی دریای کاسپین گفت: در بخش شمالی کاسپین که کشورهای روسیه و قزاقستان و با نسبت کمتری جمهوری آذربایجان و ترکمنستان را دربرمی گیرد، عمق دریا کمتر است، به همین دلیل پس روی آب در این مناطق بسیار شدیدتر رخ داده و حتی در برخی مناطق ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر پس روی گزارش شده است که بنادر این کشورها را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
وی با اشاره به آثار کاهش تراز آب کاسپین در ایران نیز اظهار کرد: در کشور ما بیشترین آثار این پدیده در استان گلستان مشاهده میشود چراکه شرایط بستر دریا در این استان متفاوت است البته آثار این روند در استانهای مازندران و گیلان نیز قابل مشاهده است.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از تدوین یک طرح منطقهای برای سازگاری با کاهش تراز آب دریای کاسپین خبر داد و گفت: هماهنگی منطقهای در این زمینه در حال انجام است و یک طرح منطقهای نیز تهیه شده که کلیات آن قرار است فردا به امضای کشورهای عضو برسد البته جزئیات این طرح موضوعات متعددی دارد که باید کشورهای ساحلی درباره آنها به توافق برسند و یک برنامه مشترک و مورد اتفاق همه کشورها برای سازگاری با این پدیده تدوین شود.
لاهیجان زاده افزود: علاوه بر این نشست، حدود دو هفته دیگر نشست دیگری در ترکمنستان برگزار میشود که رئیس جمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در آن حضور خواهند داشت. یکی از نشستهای جانبی این اجلاس نیز به موضوع فراز و فرود تراز آب دریای کاسپین اختصاص دارد و قرار است در سطوح عالی و با حضور روسای جمهوری، این موضوع بار دیگر مطرح و درباره آن تصمیم گیری شود.
تغییر اقلیم، مهمترین عامل کاهش تراز آب کاسپین
وی درباره عوامل مؤثر بر کاهش تراز آب دریای کاسپین اظهار کرد: بر اساس مطالعاتی که کشورهای مختلف به صورت مستقل و در قالب مطالعات جمعی انجام دادهاند، بیشترین اثر ناشی از تغییر اقلیم و افزایش تبخیر است. شدت تبخیر در دریای کاسپین به میزان قابل توجهی افزایش یافته و پس از آن، کاهش ورودی آب رودخانهها به کاسپین نیز در این روند مؤثر بوده است. در واقع نقش تغییر اقلیم، افزایش دما و افزایش شدت تبخیر در کاهش تراز آب دریای کاسپین بسیار بیشتر از کاهش ورودی رودخانه هاست.
لاهیجان زاده با اشاره به منابع ورودی آب دریای کاسپین گفت: حدود ۸۰ درصد ورودی آب دریای کاسپین از طریق رودخانه ولگا تأمین و ۲۰ درصد باقی مانده از طریق رودخانههای چهار کشور ساحلی دیگر وارد کاسپین میشود. سهم ایران از ورودی رودخانهای به دریای کاسپین نیز حدود پنج درصد است.
وی ادامه داد: کاهش ورودی رودخانهها خود تحت تأثیر دو عامل قرار دارد؛ نخست کاهش بارندگی در حوضههای آبریز این رودخانهها از جمله حوضه آبریز ولگا و دوم احداث سد روی رودخانهها البته درباره رودخانه ولگا باید توجه داشت که به دلیل حجم بالای آبی که وارد دریای کاسپین میکند، شرایط آن متفاوت است.
اثرگذاری سدسازی قابل مقایسه با تغییر اقلیم نیست
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره تأثیر سدسازی بر کاهش ورودی آب به کاسپین گفت: بر اساس بررسی تاریخچه سدسازی، بخش قابل توجهی از سدهای بزرگ روی ولگا مربوط به اواخر دهه ۱۹۹۰ است و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، سدسازی گسترده جدیدی روی این رودخانه انجام نشده است.
لاهیجان زاده افزود: در حال حاضر حدود ۱۱ سد بزرگ روی رودخانه ولگا وجود دارد اما سهم کاهش ورودی رودخانهها در مقایسه با تغییر اقلیم حدود ۲۰ درصد برآورد میشود. شدت تبخیر در دریای کاسپین رقمی حدود ۳۰۰ تا ۳۶۰ میلیارد مترمکعب را به خود اختصاص میدهد این در حالیست که کاهش ورودی رودخانهها بسیار کمتر است.
وی ادامه داد: اگر میزان کاهش تبخیر در اثر تغییرات اقلیمی و پدیده هایی مانند ال نینو کاهش پیدا کند، میزان آبی که در اثر این تغییرات به کاسپین اضافه میشود چندین برابر میزان آبی است که در اثر کاهش ورودی رودخانهها از دست میرود بنابراین این دو عامل از نظر میزان اثرگذاری قابل مقایسه نیستند و نقش تغییر اقلیم و افزایش دما بسیار چشمگیرتر است.
توافق پنج کشور بر سر کاسپین نیازمند مذاکرات طولانی است
لاهیجان زاده در پاسخ به پرسشی درباره مذاکرات میان کشورهای ساحلی کاسپین برای مدیریت ورودی آب و عوامل انسانی مؤثر بر آن گفت: رسیدن به توافق میان چند کشور درباره یک موضوع محیط زیستی، فرآیندی زمان بر است و نمیتوان انتظار داشت که یک موضوع در یک نشست مطرح و بلافاصله درباره آن تصمیم گیری شود.
وی با اشاره به تجربه مذاکرات بین المللی در حوزه تغییر اقلیم اظهار کرد: در مذاکرات بین المللی حتی درباره یک جمله یا یک کلمه، کشورهای مختلف دیدگاهها و منافع خود را مطرح میکنند. در حال حاضر نیز در حاشیه این اجلاس، بیانیهای در حال تدوین است که چندین بند دارد و تاکنون چهار جلسه آنلاین و سه جلسه حضوری برای بررسی وضعیت کاسپین برگزار شده و مذاکرات درباره آن حتی تا ساعات پایانی شب ادامه داشته است.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: در چنین مذاکراتی کشورها باید درباره تک تک موضوعات به جمع بندی برسند و سهم و اثر عوامل مختلف از جمله تغییر اقلیم، کاهش ورودی رودخانهها و عوامل انسانی بررسی شود.
لاهیجان زاده در ادامه گفت: موضوع میزان اثرگذاری این عوامل و راهکارهای سازگاری با کاهش تراز آب دریای کاسپین از محورهای مذاکرات میان کشورهای ساحلی است و باید این مباحث به صورت دقیق بررسی و در نهایت به یک توافق پنج جانبه منجر شود.
اجرای طرح پایلوت مقابله با پسماند پلاستیکی در مازندران
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در پاسخ به ایسنا در خصوص اقدامات صورت گرفته برای مقابله با آلودگیهای پلاستیکی و همکاری دو وزارت نیرو و نفت در این زمینه گفت: میکروپلاستیک موضوع بسیار خطرناکی است چراکه پلاستیک در طبیعت به سادگی از بین نمیرود و برای تجزیه آن به صدها سال زمان نیاز است. این مواد در نهایت میتوانند به ذرات بسیار ریز در ابعاد میکرو و نانو تبدیل شوند که در آب، دریا و رسوبات قابل شناسایی و اندازه گیری هستند.
وی افزود: اگر این ذرات وارد آب شرب شوند، به دلیل اندازه بسیار کوچک میتوانند قابلیت جذب داشته باشند و وارد جریان خون شوند که این مسئله میتواند پیامدهای مختلفی برای سلامت انسان به دنبال داشته باشد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: موضوع دیگر این است که میکروپلاستیکها میتوانند به عنوان ناقل سایر آلایندهها عمل کنند. برای نمونه فلزات سنگین میتوانند روی این ذرات قرار بگیرند و از طریق آنها وارد شبکه غذایی و در نهایت زنجیره حیاتی انسان شوند. ترکیبات آلی و سایر مواد خطرناک نیز میتوانند از طریق میکروپلاستیکها منتقل شوند بنابراین این ذرات علاوه بر اثرات مستقیم خود، از نظر قابلیت انتقال آلایندهها نیز اهمیت دارند.
لاهیجان زاده با اشاره به اقدامات برخی کشورها برای کاهش مصرف پلاستیک گفت: امروز موضوع کاهش مصرف پلاستیک در بسیاری از کشورها به طور جدی دنبال میشود و حتی در برخی کشورها استفاده از برخی محصولات پلاستیکی ممنوع شده است. در کشورهای اروپایی نیز سال هاست محدودیتها و سخت گیری هایی در زمینه مصرف پلاستیک وجود دارد و تلاش میشود بازیافت این مواد با سرعت بیشتری انجام شود تا وارد طبیعت نشوند.
وی تأکید کرد: ما در این زمینه باید دو اقدام اساسی انجام دهیم؛ نخست در بخش مصرف، باید آگاهی رسانی به گونهای باشد که مصرف پلاستیک به تدریج از سبد مصرفی مردم خارج شود و دوم اینکه برای پلاستیکهای تولیدشده، نظام مدیریت مناسبی از جمع آوری تا بازیافت ایجاد کنیم.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از اجرای یک طرح پایلوت در مازندران خبر داد و گفت: در برخی کشورهای ساحلی اجرای طرحهای محدود و پایلوت برای جمع آوری و بازیافت پلاستیک آغاز شده و ما نیز در بهشهر استان مازندران چنین طرحی را در زمینه جمع آوری و بازیافت پلاستیک همچنین آموزش مردم در دست اجرا داریم.
تغییر رفتار مردم پس از افزایش قیمت کیسههای پلاستیکی
لاهیجان زاده با اشاره به تغییر رفتار مصرف کنندگان در پی افزایش قیمت محصولات پلاستیکی اظهار کرد: پس از اتفاقاتی که برای پتروشیمیها در جریان جنگ رخ داد و قیمت پلاستیک افزایش پیدا کرد، شاهد تغییراتی در رفتار مردم هستیم. برای مثال، امروز بسیاری از افرادی که برای خرید نان مراجعه میکنند، کیسههای پارچهای همراه خود میآورند و استفاده از کیسههای پلاستیکی نیز برای آنها هزینه بیشتری دارد.
وی ادامه داد: برخی صنایع نیز اعلام کردهاند که بسته بندیهای مورد استفاده را پس از مصرف از مردم تحویل میگیرند. این رویکرد پیش از این و پیش از افزایش قیمت پلاستیک نیز در برخی کشورهای پیشرفته اجرا میشد اما اکنون ما نیز باید از این ظرفیت استفاده کنیم.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه گفت: باید این روند را با فرهنگ سازی ادامه دهیم و مدیریت مصرف و بازیافت پلاستیک را به یک فرهنگ نهادینه شده هم در میان مردم و هم در صنایع تبدیل کنیم.
وضعیت پسماند در شمال کشور همچنان نامطلوب است
لاهیجان زاده در پاسخ به پرسشی درباره متولی جمع آوری زباله و نظارت بر وضعیت پسماند در سواحل شمالی دریای کاسپین اظهار کرد: بر اساس قانون، مدیریت پسماندهای شهری بر عهده شهرداری هاست و سازمان حفاظت محیط زیست و مرکز بهداشت وزارت بهداشت به عنوان ناظر باید بر این وضعیت نظارت کنند.
وی با اشاره به اقداماتی که طی سالهای اخیر برای مدیریت پسماند در شمال کشور انجام شده است، گفت: پروژههای زباله سوزی در چند شهر شمالی یا انجام شده و یا در حال انجام است. یکی از این پروژهها نیز هفته دولت سال جاری به بهره برداری رسید اما این اقدامات هنوز نتوانسته وضعیت پسماند را در استانهای شمالی به صورت کامل ساماندهی کند.
تخصیص اعتبار از سوی روسیه برای مدیریت پسماند در سواحل شمالی
وی درباره اقدامات انجام شده با استفاده از کمکهای بین المللی نیز اظهار کرد: یک اعتبار محدود از سوی کشور روسیه برای مدیریت پلاستیک در سواحل شمالی اختصاص پیدا کرد چراکه ورود میکروپلاستیک به دریای کاسپین یکی از نگرانیهای مهم است. در قالب این اعتبار، فعالیت هایی در حد پایلوت در برخی شهرها انجام شد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با بیان اینکه مسئله پسماند فقط به انباشت زباله در مناطق ساحلی محدود نمیشود، گفت: متأسفانه علاوه بر اینکه زباله در محدوده هایی مانند حاشیه ساحل یا مناطق جنگلی تخلیه میشود و مدیریت مناسبی نیز بر آن صورت نمیگیرد، شیرآبه این پسماندها نیز به سفرههای آب زیرزمینی نفوذ میکند یا از طریق رودخانههای مجاور دوباره به دریا و تالابها راه پیدا میکند.
وی تالاب انزلی را یکی از نمونههای این وضعیت عنوان کرد و افزود: در تالاب انزلی میتوان ورود شیرآبه و فاضلاب را به صورت غیرمستقیم و از طریق رودخانهها مشاهده کرد.
لاهیجان زاده درباره نقش سازمان حفاظت محیط زیست در مدیریت پسماند توضیح داد: سازمان حفاظت محیط زیست در بخش محیط زیست انسانی، دفتری تحت عنوان دفتر مدیریت پسماند دارد که بخش مهمی از فعالیتهای خود را به وضعیت پسماند در شمال کشور اختصاص داده است. در مجلس و دولت نیز اعتبارات ویژهای برای این موضوع در نظر گرفته شده اما واقعیت این است که این فعالیتها هنوز نتوانسته وضعیت پسماند در شمال کشور را به شرایط مطلوب برساند.
وی ادامه داد: وضعیت پسماند در شمال کشور همچنان یکی از موضوعات مورد توجه کارگروه ملی پسماند است و در جلسات این کارگروه نیز به دفعات مطرح شده است. وضعیت پسماند در شمال توسط خانم دکتر انصاری - رئیس سازمان حفاظت محیط زیست - در کارگروه ملی پسماند که به ریاست معاون اجرایی رئیس جمهوری برگزار میشود، مطرح و درباره آن تصمیماتی اتخاذ شده است. امیدواریم نگاه ویژه تری به این مسئله شکل بگیرد.
پیشنهاد اخذ عوارض برای مدیریت پسماند
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به پیشنهاد این سازمان برای ایجاد منبع مالی پایدار جهت مدیریت پسماند در استانهای شمالی اظهار کرد: حتی سازمان حفاظت محیط زیست یک گام فراتر گذاشت و پیشنهادی را در لایحه بودجه سال گذشته یا دو سال پیش مطرح کرد که بر اساس آن، از خودروهایی که وارد این استانها میشوند، در همان بخش عوارضی مسیر، سهمی بابت مدیریت پسماند دریافت شود.
وی افزود: جمعیت زیادی وارد استانهای شمالی میشوند و این افراد نیز در تولید پسماند سهم دارند بنابراین پیشنهاد شد بخشی از عوارض دریافت شده از خودروهای ورودی به مدیریت پسماند اختصاص پیدا کند اما متأسفانه این پیشنهاد - که از طرف دولت مطرح شده بود - در مجلس رأی نیاورد.
لاهیجان زاده ابراز امیدواری کرد که این پیشنهاد در لایحه بودجه ۱۴۰۶ مجدداً دوباره شود و گفت: امیدواریم در لایحه بودجه سال ۱۴۰۶ بتوانیم چنین پیشنهادی را مطرح کنیم و این بار رأی بیاورد تا اعتبار و بودجه دائمی برای مدیریت پسماند در استانهای شمالی تأمین شود و تک تک شهرها بتوانند این فعالیتها را انجام دهند.
وی همچنین از پیگیری راهکارها برای حل معضل پسماند خبر داد و گفت: ما موضوع را حتی فراتر از این بردهایم و شخصاً با استانداریهای سه استان شمالی یعنی مازندران، گیلان و گلستان برنامه ریزی هایی را انجام دادهایم البته وضعیت گلستان در این زمینه بهتر است و وضعیت اصلی در گیلان و مازندران مورد توجه قرار دارد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: پروژهای در اصفهان از طریق شرکتهای دانش بنیان اجرا شده است که میتواند بخشی از معضل پسماند را حل کند. حدود دو هفته پیش نیز از این پروژه بازدید شد و امیدواریم استانداریهای هر دو استان گیلان و مازندران بتوانند در این موضوع ورود جدی داشته باشند.
فوک کاسپینی و ماهیان خاویاری در صدر گونههای در معرض خطر کاسپین
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه درباره اقدامات مربوط به فوک کاسپینی گفت: یکی از موضوعاتی که طی حدود یک ماه اخیر در نشستهای کارشناسی مطرح شده، موضوع فوک کاسپینی بوده است.
لاهیجان زاده توضیح داد: یک طرح جامع ملی برای موضوع فوک کاسپینی پیش از این تهیه کرده بودیم و توانستیم این طرح را ارتقا دهیم و آن را به پیشنهاد یک طرح منطقهای تبدیل کنیم. کلیات این پیشنهاد نیز مورد تأیید قرار گرفته است.
وی افزود: اگر تأیید سایر کشورهای منطقه حاصل و امروز این موضوع نهایی شود، قرار است فردا نیز این پیشنهاد در سطح عالی مطرح شود.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به آثار تغییرات اقلیمی بر زیستگاههای فوک کاسپینی گفت: کاهش برف و یخبندان، از بین رفتن زیستگاههای تأمین کننده منابع غذایی و کاهش شدید برخی گونههای ماهی از جمله عواملی است که زیست گونه هایی مانند فوک کاسپینی را با تهدید مواجه کرده است.
لاهیجان زاده درباره وضعیت گونههای جانوری دریای کاسپین و تأثیر تغییرات اقلیمی بر آنها اظهار کرد: تغییرات اقلیمی باعث شده زیستگاه هایی که در سالهای گذشته در بخش هایی از سال همواره با یخبندان و برف همراه بوده و شرایط مناسبی برای زندگی برخی گونهها داشتهاند، اکنون یا فاقد برف و یخبندان باشند یا مدت زمان آن بسیار کوتاهتر شده باشد.
وی ادامه داد: از بین رفتن زیستگاه هایی که مواد غذایی این گونهها را تأمین میکردند نیز یکی دیگر از پیامدهای این شرایط است همچنین برخی گونههای ماهی که خوراک گونه هایی مانند فوک کاسپینی محسوب میشوند، به شدت کاهش پیدا کردهاند.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: مجموعه این عوامل در گزارشها و مطالعات انجام شده مورد بررسی قرار گرفته و حتی موضوعات مرتبط با عوامل میکروبی و ویروسی نیز در مطالعات لحاظ شده است. بر اساس این مطالعات، این عوامل میتوانند به صورت تجمعی یا موردی بر شرایط زیستی گونهها اثرگذار باشند.
وی با اشاره به دشواری مطالعه پیکر فوکهای کاسپینی که به ساحل میرسند، اظهار کرد: با توجه به اینکه مدت زمان قابل توجهی از زمان مرگ تا رسیدن پیکر به ساحل میگذرد، امکان مطالعه دقیق همه عوامل مؤثر بر مرگ آنها برای ما وجود ندارد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: در برنامه اقدامات جمهوری اسلامی ایران نیز این موضوع مورد توجه قرار گرفته است و در سایت مربوطه نیز میتوان به این برنامهها مراجعه کرد همچنین با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران در دو سال آینده ریاست کنوانسیون تهران را بر عهده خواهد داشت، موضوع فوک کاسپینی، به عنوان تنها پستاندار دریای کاسپین، حتماً یکی از موضوعات اولویت دار خواهد بود که در چارچوب همکاری میان کشورهای ساحلی دنبال میشود.
چالش تبادل داده میان کشورهای ساحلی کاسپین
لاهیجان زاده درباره سازوکار سنجش و اندازه گیری سهم هر کشور در ورود آلایندهها به دریای کاسپین و امکان رصد آن گفت: یکی از موضوعات مهم در اثرگذاری بر محیط زیست دریای کاسپین، ورود منابع آلاینده از خشکی به دریاست. این منابع شامل فاضلابهای شهری و انسانی، پسابهای صنعتی همچنین پسابهای کشاورزی حاوی کود و سموم هستند.
وی ادامه داد: پسماندها نیز یکی از منابع مهم ورود آلودگی به دریا هستند همچنین یکی از منابع اصلی ورود پلاستیک و میکروپلاستیک به دریاها، رودخانهها هستند که میتوانند این مواد را در طول مسیر وارد دریا کنند.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به موضوعات مطرح شده در نشستهای یک ماه اخیر اظهار کرد: یکی از موضوعات مهمی که طی این مدت مورد بحث قرار گرفت، موضوع پایش و اندازه گیری همچنین بررسی الگوهای موجود در کشورهای مختلف بود.
وی افزود: یکی از موضوعاتی که اکنون به طور جدی در حال بررسی است، ایجاد یک بستر مشترک برای تبادل دادهها میان کشورهای ساحلی کاسپین است تا اطلاعات در این بستر قرار گیرد و در اختیار کشورهای مربوطه باشد اما هنوز در این زمینه به توافق نهایی نرسیدهایم.
لاهیجان زاده توضیح داد: دست کم دو یا سه کشور اعلام کردهاند که برای اشتراک گذاری دادههای داخلی خود، به صورت منطقی نیازمند اخذ مجوز از مراجع قانونی بالادستی خود هستند و این موضوع باید در سطوح بالاتر حل شود تا امکان تبادل داده فراهم شود.
وی در ادامه گفت: این موضوع چه در اجلاس فعلی و چه در نشستهای بعدی همچنان مطرح خواهد بود. از پنج پروتکل موجود، چهار پروتکل نهایی شده و سه پروتکل نیز در حال اجراست، اما به دلیل حساسیت موضوع دادهها، پروتکل پایش چندین سال است که در حال مذاکره است تا مشخص شود پایش به چه شکلی انجام شود و دادههای حاصل از آن چگونه در یک بستر مشترک در اختیار همه کشورهای عضو قرار گیرد.
تهیه اطلس تنوع زیستی دریای کاسپین
لاهیجان زاده درباره اینکه آیا فهرست مشخصی از گونههای اولویت دار و اقدام مشخص برای حفاظت از هر یک از این گونهها وجود دارد، گفت: اولین قدمی که برای این موضوع برداشتیم، انجام یک مطالعه جامع درباره دریای کاسپین و تهیه «اطلس تنوع زیستی دریای کاسپین» بود که خوشبختانه این مطالعه در سال ۱۴۰۴ به پایان رسید و از این اطلس نیز رونمایی شد.
وی افزود: در حال حاضر دادههای بسیار دقیقی از تنوع زیستی دریای کاسپین در اختیار داریم و گونههای در معرض خطر نیز در این مطالعه مشخص شدهاند البته گونههای شاخص ما از جمله فوک کاسپینی و ماهیان خاویاری به عنوان گونههای بسیار بارز مطرح هستند اما اطلاعات مربوط به سایر گونهها نیز در این اطلس وجود دارد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: موضوع حمایت از گونههای در معرض خطر و گونههای در معرض انقراض نیز از جمله موضوعاتی است که در جلسات مختلف به دفعات مطرح شده است اما این موضوع نیازمند یک کار جمعی میان کشورهای ساحلی دریای کاسپین است.
وی توضیح داد: برای مثال اگر قرار باشد جمعیت ماهیان خاویاری را به شرایط مطلوب برگردانیم، هر پنج کشور ساحلی باید در این زمینه اهتمام داشته باشند و پروژههای مربوطه را اجرا کنند چراکه حفاظت از این گونهها محدود به اقدامات یک کشور نیست و نیازمند همکاری همه کشورهای منطقه است.
لاهیجان زاده با اشاره به اقدامات انجام شده درباره فوک کاسپینی نیز گفت: در گذشته در کشورهایی مانند روسیه و قزاقستان اقدامات مرتبط با این گونه انجام شده است و این موضوع نیز نیازمند تداوم همکاریهای منطقهای است.
وی تأکید کرد: هدف این است که با استفاده از دادههای دقیق حاصل از اطلس تنوع زیستی، گونههای در معرض خطر و در معرض انقراض به شکل دقیق تری شناسایی شوند و برای حفاظت از آنها برنامه ریزی شود چراکه حفاظت از تنوع زیستی دریای کاسپین در نهایت نیازمند اقدام هماهنگ و مشترک میان کشورهای ساحلی است.
لاهیجان زاده با اشاره به اقدامات انجام شده برای حفاظت از فوک کاسپینی و ماهیان خاویاری گفت: با تلاشهای انجام شده، شکار فوک کاسپینی در برخی مناطق ممنوع شده است و در کشور قزاقستان نیز با افرادی که اقدام به شکار این گونه میکنند، برخورد قضایی میشود.
وی افزود: این اقدامات به صورت پلکانی در حال انجام است اما نکته مهم این است که خوشبختانه توانستهایم اطلاعات جامعی درباره وضعیت دریای کاسپین البته در محدوده آبی کشورمان به دست آوریم و لازم است کشورهای همسایه نیز مطالعات مشابهی را انجام دهند سپس این دادهها با یکدیگر به اشتراک گذاشته شود تا بتوان اقدامات منطقهای برای حفاظت از گونهها را اجرا کرد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: در حال حاضر طرح ما درباره فوک کاسپینی خوشبختانه به عنوان یکی از دستاوردهای اجرای برنامههای مرتبط پذیرفته شده است. در مورد ماهیان خاویاری نیز از چند سال گذشته اقدامات نسبتاً خوبی از سوی کشورهای منطقه انجام شده که بخش بیشتری از آن را روسیه برای احیای ماهیان خاویاری دنبال کرده است.
پس روی کاسپین و تبعات آن برای جنگلهای هیرکانی
لاهیجان زاده درباره اینکه آیا پیامدهای جانبی پس روی دریای کاسپین و تأثیر آن بر اکوسیستم هایی مانند جنگلهای هیرکانی نیز در دستور کار مطالعات و همکاریهای منطقهای قرار دارد، گفت: صرف نظر از بحث همکاریهای منطقهای، از سال گذشته سازمان برنامه و بودجه کشور تهیه طرح جامع تعیین اثرات پس روی دریای کاسپین و راهکارهای مقابله با این آثار را آغاز کرده است.
وی افزود: این سند حدود ۱۰ روز پیش به تصویب شورای عالی آمایش کشور رسید و در قدم بعدی قرار است به تصویب دولت برسد. تمام این موارد در این مطالعه دیده شده است.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره احتمال تأثیر پس روی کاسپین بر رطوبت منطقه و جنگلهای هیرکانی اظهار کرد: بحث اثر رطوبت بر منطقه مقداری پیچیدگی دارد و به راحتی نمیتوان این موضوع را به جنگلهای هیرکانی مرتبط کرد اما آنچه که ملموستر است، این است که با ادامه پس روی، سواحل ما دچار آسیب بسیار شدیدی خواهند شد.
میانکاله و خلیج گرگان در معرض پیامدهای پس روی کاسپین
لاهیجان زاده با اشاره به تالاب میانکاله و خلیج گرگان گفت: یکی از مناطقی که در صورت ادامه پس روی کاسپین میتواند با آسیب جدی مواجه شود، تالاب میانکاله و خلیج گرگان است. اگر این روند ادامه پیدا کند و اقدام عملیاتی انجام ندهیم، با مشکلات جدی مواجه خواهیم شد.
وی ادامه داد: لایروبی که اکنون انجام میشود، یک اقدام تقریباً موقت محسوب میشود و فقط به ما زمان میدهد تا بتوانیم یک کار اساسیتر انجام دهیم. در همین راستا، بحث انتقال آب از دریای کاسپین از طریق ایستگاه پمپاژ به گرگان نیز اکنون در دستور کار قرار دارد.
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: اگر به عنوان مثال خلیج گرگان را از دست بدهیم به ویژه بخش غربی خلیج گرگان، این منطقه میتواند به کانون گردوغبار تبدیل شود و ایجاد چنین کانون گردوغباری میتواند بر جنگلهای هیرکانی نیز اثرگذار باشد.
تاثیر پس روی دریای کاسپین بر کانونهای گردوغبار ترکمنستان و قزاقستان
لاهیجان زاده با اشاره به وجود کانونهای فعال گردوغبار در کشورهای منطقه اظهار کرد: در حال حاضر کانونهای فعال گردوغبار در کشورهای ترکمنستان و قزاقستان داریم و اگر روند پس روی و خشک شدن مناطق با همین شدت ادامه پیدا کند، کانونهای جدید گردوغبار نیز ایجاد خواهد شد.
وی افزود: اکنون بخشی از آلودگی هوای شمال شرق کشور ما از کانونهای گردوغبار این دو کشور به ایران سرایت میکند و اگر این روند تشدید شود، به طور قطع میتواند بر جنگلهای هیرکانی نیز اثرگذار باشد.
لاهیجان زاده در پایان اظهارکرد: همان طور که در گذشته گردوغبارهایی که از کشورهای عراق، سوریه، اردن و عربستان وارد کشور میشد، بر جنگلهای زاگرس نیز تأثیرگذار بود و حتی برخی محققان بروز بعضی بیماریها در جنگلهای زاگرس را به این موضوع نسبت دادهاند، در شمال کشور نیز باید نسبت به پیامدهای احتمالی ایجاد و گسترش کانونهای گردوغبار حساس باشیم.