۳۵ قله بالای ۳۰۰۰ متر در اِشکِوَر؛ ناگفته‌هایی از مرتفع‌ترین منطقه گیلان

اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی، سیدعماد روحانی رانکوهی، مسعود میرزاآقایی-منطقه اِشکِوَر در شرق استان گیلان واقع شده‌است. 
بخش وسیعی از آن جزء شهرستان رودسر محسوب می‌شود. مجموعه مستندات در زمینه منطقه اِشکِوَر بسیار ناچیز است. به‌ویژه جغرافیایی طبیعی آن. اِشکِوَر مرتفع‌ترین کوه‌های استان گیلان را در خود جای داده‌است.
 از 10 قلّه بالای 3000 متر استان گیلان، 9 مورد در اِشکِوَر قرار دارند. 
مرتفع‌ترین کوه این منطقه کوه خَشچال (واقع در قزوین و یکی‌از مرتفع‌ترین قلل آن) با ارتفاع 3917 متر است. از  دیگر دلایل اهمیت این منطقه کوهستانی قرارگرفتن مرتفع‌ترین کوه استان گیلان، سُماموس (3703) در آن است. نتایج این مطالعه منجر به شناسایی و معرفی 35 قلّه بالای 3000 متر در منطقه اِشکِوَر شده‌است. شرایط توپوگرافی این منطقه کوهستانی که حوضه آبریز رودخانه پُل‌رود را دربرمی‌گیرد سبب شکل‌گیری توده‌های کوهستانی منفردی در آن شده‌ است. از جمله این توده‌های کوهستانی می‌توان از بُزاکوه، سیه‌سَر، آرنگ و... را نام برد. 

در این نوشتار کوه‌های منطقه اِشکِوَر معرفی می‌شود. با‌توجه‌به کوهستانی بودن منطقه اِشکِوَر  شناخت از جغرافیایی کوه‌های آن، نوعی شناخت از جغرافیای این منطقه محسوب می‌شود.

 این پژوهش، تازه‌ترین پژوهش حول کوه‌های منطقه اِشکِوَر است که ماحصل سال‌ها‌ کار فنی و علمی در شناسایی و ثبت و معرفی کوه‌های آن است.

جغرافیای کوه‌های اِشکِوَر

منطقه کوهستانی اِشکِوَر بخشی‌از رشته‌کوه‌های البرز در استان گیلان است. به بیان بهتر بخش عمده‌ای از کوه‌های البرز غربی را در استان گیلان و بخشی‌از غرب مازندارن دربرمی‌گیرد. 
جغرافیایی طبیعی اِشکِوَر در همراهی جالب توجه‌ای با جغرافیایی انسانی و تاریخی آن است. به‌گونه‌ای‌که سراسر حاشیه و مرزهای این منطقه جغرافیایی محصور در سلسله جبال و خط‌الراس‌هایی است که از شرق تا غرب و جنوب آن‌را احاطه کرده‌است. از‌سوی‌دیگر این منطقه کوهستانی در مجموع به شکل جالب توجه‌ای بر حوزه آبریز پُل‌رود منطبق است. 
بخش بزرگی از این منطقه کوهستانی در جغرافیایی سیاسی استان گیلان در شهرستان رودسر قرار گرفته‌است. از‌سوی‌دیگر، بخش‌هایی از منتهی‌الیه جنوب‌شرقی منطقه اِشکِوَر در شهرستان رامسر واقع شده‌است.

 اِشکِوَر مرتفع‌ترین منطقه استان گیلان است. چشم‌اندازهای این منطقه کوهستانی تفاوتی بارز با دیگر نواحی کوهستانی استان گیلان دارد.
 اِشکِوَر شروع ارتفاع‌یابی البرز است. وجود سازندهای زمین‌شناسی سخت‌فرسای دوران‌های اول و دوم زمین‌شناسی از جنس آهک‌، کنگلومرای پرمین، کرتاسه و ژوراسیک در همراهی با عملکرد گسل‌های فراوان که در این منطقه با جهات گوناگون است بر شکل‌گیری و ارتفاع‌یابی این منطقه موثر است. 

در این مطالعه 35 قلّه بالای 3000 متر معرفی شده‌ است. از 10 قلّه بالای 3000 متر استان گیلان، 9 مورد در اِشکِوَر  قرار  دارند.
 

دو خط‌الراس سراسری؛ ستون فقرات کوهستان اِشکِوَر

نگاهی به آرایش ناهمواری‌ها در منطقه اِشکِوَر، نشان‌دهنده کشیدگی دو خط‌الراس سراسری از جنوب به‌سمتِ شمال تا کرانه‌های دریای کاسپین است. 
قلّه خَشچال در منتهی‌الیه و رأسِ دو خط‌الراسی است که کل منطقه اِشکِوَر را دربرگرفته است. خَشچال بر خط‌الراس اصلی رشته‌کوه‌های البرز قرار گرفته‌است. یال اصلیِ سمت راست که از این کوه به‌سوی‌ منطقه اِشکِوَر کشیده شده‌ در نهایت به قلّه سُماموس می‌رسد. این یال جداکننده دو حوزه آبریز اصلی چشمه‌کیله (رودخانه‌های دوهزار و سه هزار) در غرب مازندران و پُل‌رود در گیلان است.

از خَشچال تا شاه‌سفیدکوه و بُزاکوه

از قلّه خَشچال به‌سمتِ شمال یال با جهت جنوبی-شمالی تا قلّه شاخص پَلهم‌دشت کشیده شده‌است. به ترتیب کوه‌های لَته‌سَر، اَسبه‌بونه، لِیلان، اِیشه‌سَر و پَلهم‌دشت بر روی آن قرار گرفته‌است. این یال در ادامه با یک حرکت سینوسی ابتدا با جهت شمال‌شرقی و سپس با گردش با جهت شمال‌غربی به‌سوی قلّه شاخص دیگر منطقه یعنی شاه‌سفیدکوه (بلور) کشیده شده‌است. در محل نقطه تغییر جهت این یال، قلّه سیاه‌تَله قرار دارد. از سیاه‌تَله تا قلّه بلور قلّه‌های کَل‌گردن و کُردبُن قرار دارند.

از قلّه شاه سفیدکوه تا مجموعه قلّه‌های بُزابُن و بُزاکوه که یکی از قلل شاخص منطقه است یال با جهت شمال‌غربی همچنان ادامه می‌یابد. کوه‌های قابلِ توجه در این منطقه شام تَله و پیلارتَبار هستند. پس‌از ورود به منطقه تَنوره‌کَش و با تغییر جهتی مشخص به‌سمتِ شمال‌غربی ادامه می‌دهد. در منتهی‌الیه این تغییر جهت‌، قلّه زیبا و منفرد «گردکوه بازو» قرار گرفته است. قبل از گرد کوه بازو کوهِ «ناصر تاش» مشخص است.

یال شرقی اِشکِوَر و مسیر رسیدن به سُماموس

بعد‌از گردکوه بازو، یال اصلی شرقی در ادامه مسیر خود با عبور از قلّه «تیر بِزه سنگ» به‌سمتِ توده کوهستانی بُزابن و بُزاکوه، حالتی کمانی دارد؛ یعنی ابتدا جهتی شمال‌غربی گرفته و با خمی جنوب‌غربی به این توده کوهستانی می‌رسد. هرچند یال شرقی با کمی اغماض و پیچش به‌سوی بُزابن را می‌توان همان‌طور ادامه داد‌.

یال اصلی شرقی، بعد از رسیدن به قلّه بُزاکوه‌ مسیر خود را با جهتی کاملاً متفاوت با جهتی شمالی به سوی قلّه سُماموس ادامه می‌دهد. خط‌الراس در این مسیر به نسبه طولانی دارای قلل قابل توجه‌ای نیست. 
مهم‌ترین قلّه‌ای که قبل از رسیدن این یال به سُماموس در این منطقه قرار دارد، اَروس‌تَله‌سَر، سیاه زره، اِشگرسَر و قلّه یال‌بِکَت در منطقه ییلاقی لَپاسر است.

از یال‌بِکَت یال با جهت شمال‌غربی تا قلّه سُماموس امتداد می‌یابد و قللی چون دوبَندَک، گِردبُن تا قبل‌از رسیدن به قلّه پیلِ‌سُماموس بر روی آن قرار دارند. همان‌‌طور‌که یال کشیده شده از بُزابُن در محل ییلاق لَپاسَر به اطراف مستقیم به‌سوی قلّه سُماموس کشیده می‌شود یعنی همان بدنه کوه سُماموس، با‌توجه‌به اینکه سُماموس، به شکل یک توده کوهستانی منفرد است، قللی نیز در جبهه غربی کوه سُماموس مسلط به درّه پل‌رود وجود دارد که معرفی آن‌ها نیز لازم است.

قلل جبهه غربی سُماموس تا سی‌پُشت

اولین قلل از مجموعه این قلل که در انتهای به غربی‌ترین قلّه خط‌الراس اصلی سُماموس یعنی کوچِ سُماموس غربی یا سی‌پُشت، کوه هفت‌خانی است. مجموعه قللی که در این بخش قرار دارند به ترتیب در راستای خط‌الراسی شمال‌غربی‌سوی کشیده شده‌اند و اختلاف ارتفاعی کمی با همدیگر دارند. ازجمله این قلل بعد هَفت‌خانی، اوله ‌گردن، آلونشین، اَلیه، اِسپِرز، سُرخ تَله، شیرپُشته و در نهایت سی‌پُشت است.

خط‌الراس غربی؛ مرز حوضه‌های آبریز الموت‌رود و پُل‌رود

یال و خط‌الراس سراسری سمتِ چپ اِشکِوَر در ابتدای مسیر منطبق بر خط‌الراس سراسری البرز است و مرز میان حوضه‌های آبریز الموت‌رود (شاهرود) و پُل‌رود است. نکته جالب اینکه در اینجا، بزرگ‌ترین رودخانه داخلی استان گیلان (پُل‌رود) هم‌مرز با بزرگ‌ترین رودخانه استان گیلان یعنی سفیدرود است.

این یال با جهت شرقی-شمال‌غربی تا کوه آرنگ کشیده شده‌است. کوه‌های مهم بر روی این یال، زیورچال، زردکوه، آردی، سُراش، هفت‌خانی، تیو‌چال است. یالی شمال‌سوی از هفت‌خوانی به سوی شمال کشیده شده‌ که به کوه زیبا و منفرد نمازگاه می‌رسد.

از آرنگ تا نفت‌چاک؛ امتداد خط‌الراس البرز غربی

از کوه آرنگ ادامه یال همچنان با جهت شمال‌غربی ادامه می‌یابد تنها در محل عبور جاده سِپارده-ویار، شاهد یک رفتار زیگزاگی در یال می‌باشیم که البته دوباره تا رسیده به توده کوهستانی نفت‌چاک همچنان مسیر شمال‌غربی خود را طی می‌کند. تا رسیدن به قلّه نفت‌چاک، کوه‌های سَرکلام‌گاه، آب‌انبارکَش و سُرود خودنمایی می‌کنند.

این یال اِشکِوَر همچنان جز خط‌‌الراس اصلی البرزغربی محسوب می‌شود و همچنان با جهت شمال‌غربی به‌سوی منطقه غربی اِشکِوَر و قلّه سرفراز وَراکوه-سیه‌سَر (خرم‌دشت) کشیده شده‌است.

وَراکوه-سیه‌سَر و قلل پیرامون آن

در این مسیر در موقعیت قرارگیری کوه گَوَن‌کول، شاهد شکست جهت شیب و کشیده شدن چند یال فرعی اما عمده در البرز است. یال اصلی ابتدا با یک خمش جنوب‌غربی به‌سمتِ جنوب کشیده و سپس با ادامه مسیر قبلی و جهت شمال‌غربی به کوه وَراکوه (سیه‌سَر) می‌رسد.

مجموع قلل زیبایی بر خط‌الراس طولانی وَراکوه قرار دارند که عبارت‌نداز دیولَت، کالیسی. بر روی خط‌الراسی موازی در جوار خط‌الراس وَراکوه (سیه‌سَر)، که از ارتفاعی به نسبه مشابه و با جهت تقریباً مشابه کشیده شده‌ قلل خاک‌نیک، وارینگ‌کول و در نهایت چاکُنه قرار دارند.

از گَون‌کول تا مازی‌کوتی در حوضه پُل‌رود

ادامه یال اصلی اِشکِوَر با جهت شمالی با کاهش ارتفاع به میانه درّه چاک‌رود امتداد می‌یابد. قلل قابلِ توجه و البته کم‌ارتفاعی بر روی این یال قرار دارند که عبارت‌نداز زَرین و زرین‌رَجه.

اما یال اصلی چپ اِشکِوَر را از کوه گَون‌کول همچنان می‌توان پیگیری کرد این یال با جهت شمالی-شمال‌غربی تا کوه مازی‌کوتی در میانه حوضه پُل‌رود پیش می‌رود. از جمله کوه‌های قابلِ توجه‌ای که بر روی این یال قرار گرفته‌اند می‌‌توان از قلاکوتی (لَسبو)، ملاخورشه، سوری، مازی‌کوتی نام برد. مازی‌کوتی مسلط به نقطه اتصال دو شاخه اصلی پل‌رود، یعنی پُل‌رود و چاک‌رود است.

ژرف‌دره‌های اِشکِوَر؛ پایگاه درّه‌نوردی گیلان و کشور

با‌توجه‌به توپوگرافی خشن منطقه اِشکِوَر، که توده‌های کوهستانی توسط درّه‌های عمیق از هم جدا می‌شوند، در تحلیل شرایط توپوگرافی این منطقه کوهستانی نام نبردن از درّه‌های کنیونی (ژرف‌دره‌ها) کم لطفی به آن محسوب می‌شود.

درّه‌های کنیونی منطقه اِشکِوَر امروزه یکی‌از مهم‌ترین پایگاه‌های درّه‌نوردی استان گیلان و کشور محسوب می‌شوند. از درّه‌های مهم اِشکِوَر می‌توان از چاک‌رود، چاک‌رود فرعی (پَرم‌کوه)، لَبزادره، آسمان‌رود، میلاش، سیاه‌کُل‌سَرا، زارود و آلش نام برد.

در پایان فهرستی از قلل اِشکِوَر با موقعیت جغرافیایی و ارتفاع آن‌ها ارائه شده که مبنای رقم ارتفاعی آن‌ها، ارتفاع درج شده در نقشه‌های 1:25000 سازمان نقشه‌برداری است.

جدول1: کوه‌های اِشکِوَر(تهیه: نگارندگان)

مطالعه نسخه کامل