اختصاصی کلانشهر:میثم نوائیان (باستان‌شناس)-نیما فریدمجتهدی (گیلان‌شناس)- تقویم گاه‌شماری گالشی به‌دلیلِ ذات خورشیدی‌ای که داشت موردِ استفاده تمامی مردم کوهستان البرز چه دام‌دار کوچ‌رو و چه کشاورزان دیم‌کار بوده‌است. در چند سال اخیر بعد از بازآفرینی این جشن و بازنشر تقویم، به‌دلایلی که بیش‌تر از روی ناآگاهی بوده، این تقویم با نام تقویم گالشی معروف شده‌است. در ضمن مستندات نشان می‌دهد که این گاه‌شمار مورد استفاده بسیاری از مردم ایران بوده و اختصاص به این منطقه جغرافیایی نداشته‌است. گالش‌ها از گاه‌شماری سنتیِ خود استفاده می‌کنند. شروع سال نو، از ماه مرداد شمسی شروع می‌شود و 12 ماه، نام‌های خاصِ خود را دارند. گالش‌ها همچنین براساسِ تجربه پدران خود دانش ستاره‌شناسی دارند و هنگامِ چرای شبانه و یا کوچ سحرگاه، از ستارگان «شش‌گانه» (شَشَه) یا «شِش خواهران» برای تعیین وقت استفاده می‌کنند.
ریشه تاریخی گاه‌شماری گالشی و ارتباط آن با تقویم یزدگردی
ماه‌های گالشی
تقویم رایج، میان مردم گیلکزبان کوهستان‌های گیلان و مازندران، از بُن و ریشه وابسته به تقویم باستانی ایرانی (یزدگردی قدیم) بوده‌است؛ سال‌شماری یزدگردی قدیم، بنابر روایات ایرانی و همچنین براساسِ محاسبات نجومی، کهن‌ترین سال‌شمار ایرانی محسوب می‌شود. این گاه‌شماری باستانی، از دوران کهن تا زمان انتخاب یک روز کبیسه با نام ویشَک و نگه‌داشتن آن، گاه‌شمار موردِ استفاده مردم و حاکمان این منطقه بوده و سالی «گَردان» محسوب می‌شد. یعنی آغاز سال آن که درابتدای اعتدال بهاری قرارداشت، در هر 1315068/4 سال، یک روز از مبداء (اعتدال بهاری) فاصله می‌گرفت. این چرخش تا ۹۲۹ سال ادامه داشت و سرِ سال، ۲۲۵ روز از مبداء فاصله گرفت و به نیمه تابستان و زمان خرمن و برداشت فراورده‌های کشاورزی و دامی رسید. این هنگام مناسب‌ترین زمان برای پرداخت مالیات و خراج به حاکمان بود. از این روی با انتخاب یک روز کبیسه، به نگاه‌‌داشت سال مبادرت ورزیدند؛ انجام این‌کار، نخستین تجربه و اقدام در انتخاب سال و مبداء خراجی در گاه‌شماری‌های ایرانی است. با‌‌توجه‌‌به آن‌چه که گفته شد، مردم کوهستان، وقتی‌که سرِ سال (آغازسال) باستانی به نیمه‌های تابستان رسیده‌بود، با انتخاب یک روز کبیسه در هر چهار سال، با نام «ویشَک» سال را در همانجا که بود نگاه‌داشتند و زمان این اقدام، مبداء جدید سال‌شماری گیلکی شد. این مبداء دقیقاً برابراست با روز دوشنبه، هرمزدروز (اولین روز) ازسال ۵۴۵۴ باستانی (یزدگردی قدیم) و ۷۱۰۸۲ روز پیش از مبداء شمسی‌هجری. هم‌زمانی گاه‌شماری‌های مختلف و مقایسه‌ی مبداء آغاز هرکدام از آن‌ها است. مراسم آغاز سال جدید (نوروزِبَل) به‌طورِ متغیر، وابسته به محل برگزاری و نحوه قراردادن پنج روز کبیسه، بین 13 تا 17 مردادماه برگزار می‌شد. اما طبق محاسبات علمی هومند در کتاب «گاه‌شماری باستانی مردمان گیلان و مازندران»، روز دقیق آغاز سال گیلکی همان ۱۷ مردادماه سال هجری شمسی است.
جدول.1: گاه‌شماری گیلانی (گالشی) در مقایسه با دیگر گاه‌شماری‌های ایران
(منبع: کتاب گاه‌شماری باستان مردم مازندران و گیلان).
مبدأ تقویم گالشی چگونه تعیین شده است؟
مبداء تقویمِ گالش‌ها، تاریخی است که مردم کوهستان با انتخاب و اجرای یک روز کبیسه به نام ویشَک آغاز سال را در همان‌جایی که قرار داشت، ثابت نگاه‌داشتند. واقعیت این است که، مسأله مبداء تنها در سال‌های اخیر مهم شده‌است چون نیاز به شمارش سال‌های گذشته احساس می‌شود. وگرنه درگذشته استفاده‌کنندگان تقویم گیلکی هرگز نیازی به شمارش سال نداشتند (به‌دلیلِ فقدان بوروکراسی و قدرت متمرکزِ سیاسی) و اگرهم لازم می‌شد تعداد سال‌های گذشته از نزدیک‌ترین اتفاق مهم زندگی اجتماعی (مثل: پیله‌برفی سال یا طاعون یا...) را محاسبه می‌کردند. بنابراین این‌که سال‌های تقویم گیلکی براساسِ مبدأیی شمرده شود، امری است جدید که ما برحسب نیاز معاصر انجام می‌دهیم. به‌همین دلیل برای شمارش سال در این تقویم از یک معیار غیرسیاسی و غیرمذهبی استفاده می‌کنیم. یعنی تاریخ دقیق محاسبه کبیسه و ثابت نگاه‌داشته شدن سرِ سال. بنابراین اگر می‌گوییم امسال سال ۱۵۸۵ گیلکی‌ست یعنی ۱۵۸۵ سال پیش مردمان گیلکزبان کوهستان‌های گیلان و مازندران (اینجا گالش‌ها)، با محاسبه کبیسه، سر ِسال را ثابت نگاه‌داشتند.[1]
ماه‌ها و روزهای تقویم گالشی
تقویم گالش‌ها، 12 ماهِ ۳۰ روزه دارد به‌علاوه ۵ روز اضافه به نام پنجیک (panjik) که به پایان ماه هشتم اضافه می‌شوند و روی‌هم‌رفته 365 روز است. هر چهار سال یک‌بار یک روز به‌عنوانِ کبیسه به نام ویشَک به پنج روز پنجیک اضافه می‌شود. در تمامی تقویم‌های ایرانی، ما با ماه‌های 30 روزه سروکار داشتیم برای اطلاع بیش‌تر از ماه‌ها و روزهای سال‌شماری گیلکی، در اینجا به معرفی آن‌ها می‌پردازیم، با این تذکر که پسوند «ما» که در بیش‌تر اسامی ماه‌های گیلکی وجود دارد، به‌معنی «ماه» است[2]:
نام ماه‌های گالشی و زمان آغاز و پایان آن‌ها
نؤروزما؛ از ۱۷ مرداد هجری‌شمسی آغاز و تا ۱۵ شهریور ادامه دارد. این ماه و روز اول آن، آغاز سال گیلکی است و در بزرگ‌داشت آن شعله‌ی نوروزی (نؤروزبل) می‌افروختند و جشن ِآغازِ سال می‌گرفتند.
کورچ ما؛ از ۱۶ شهریور تا ۱۴ مهرماه هجری‌شمسی است، در این ماه، کوه‌نشینان کم‌کم ازکوه‌ساران به‌سوی جلگه‌ها سرازیر می‌شوند. کورچأ گودن یعنی خشک کردن تن گوساله‌ی تازه‌زا با لیسیدن از سوی مادر.
أریه ما؛ از ۱۵ مهرماه تا ۱۴ آبان هجری‌شمسی.
تیرما: از ۱۵ آبان تا ۱۴ آذر طول می‌کشد. صاحب فرهنگ اسدی، یکی‌از معانی تیر را فصل خزان نوشته‌است. شاید استعمال «تیر» و «تیرماه» در معنی فصل خزان، یادگار باقی‌مانده از گاه‌شماری قدیمی‌تر (پیش از مبداء سال‌های باستانی ایرانی) باشد که تحویل سال را از اول تابستان می‌گرفتند. در روز سیزدهم از ماه تیر ما، جشن تیرما سینزه (سیزدهم تیرماه) برگزار می‌شود.**
موردالما؛ ۱۵ آذرتا ۱۴ دی ماه هجری‌شمسی، کوه‌نشینان، لاشه گوسفند و گاو را موردال گویند. در موردالما، اواخر پاییز به‌سببِ بارندگی، نوعی گیاه به نام tijə در کوهستان‌ها می‌روید که گوسفندان با خوردن آن دچار مرگ‌و‌میر می‌شوند.
شریرما؛ ۱۵ دی تا ۱۴ بهمن هجری شمسی.
أمیرما؛ ۱۵ بهمن تا ۱۴ اسفند. به‌معنی نمیرماه، یا جاودان یا مهرماه گیلکی است. شانزده‌ام این ماه، امیرمای هشت‌وهشت، یعنی ۱۶ مهرماه است که به مهرگان معروف است.
آول‌ما؛ از ۱۵ اسفند تا ۱۵ فروردین هجری‌شمسی (چون اسفند ماه در تقویم هجری شمسی ۳۰ روزه است) طول می‌کشد. این ماه مقارن با اسفند و فروردین هجری‌شمسی است و در آن آیین کول‌کول چارشمبه (چهارشنبه‌سوری) اجرا می‌شود. در پایان همین ماه، ۵ روز اضافه بر ۳۶۰ روز با نام پنجیک جا می‌گیرد. هر چهار سال، یک روز به نام ویشَک نیز به این پنج روز اضافه می‌شود. اگر سال ۳۶۵ روزه باشد، روزهای پنجیک به‌ترتیب: شانزدهم، هفدهم، هجدهم، نوزدهم و بیستم فروردین هجری شمسی خواهد بود و اگر سال ۳۶۶روزه باشد، پانزدهم فروردین ویشک نام می‌گیرد و روزهای شانزدهم تا بیستم، باز هم پنجیک خواهند بود. در قدیم، در روزهای پنجیک، جشن می‌گرفتند و شخم زدن زمین و خیس کردن شلتوک و بذرافشاندن را درست نمی‌پنداشتند. نوروز اعتدال بهاری (اول فروردین هجری شمسی) نیز در این ماه واقع شده است که دارای هویتی به‌طورِ کامل جدا از نوروز گیلکی است. گیلکان نیز از دیرباز، هم‌گام باسایر اقوام، با خانه‌‌تکانی و خرید پوشاک نو و شیرینی و آجیل، خود را آماده‌ی نوروز بهاری می‌کردند و هدایایی از قبیلِ پوشاک، کفش یا پول به مستمندان می‌دادند.
سیاما؛ از ۲۱ فروردین تا ۱۹ اردیبهشت هجری شمسی،
دیاما؛ از ۲۰ اردیبهشت تا ۱۸ خردادماه هجری شمسی،
ورفن‌ما؛ از ۱۹ خرداد تا ۱۷ تیرماه هجری شمسی. ماهی که برف نمی‌آید، اوج گرما است،
اسفندارما؛ ۱۸ تیر تا ۱۶ مردادماه هجری شمسی است.
تبدیل سال گیلکی به هجری شمسی و میلادی
[1]. تبدیل سال‌های مختلف به گیلکی: با توجه به آن‌چه گفته و جدولی که ارایه شد، برای تبدیل سال هجری شمسی به گیلکی، کافی است که عدد ۱۹۵ و یا دقیق‌تر، عدد ۱۹۴/۶۱۶ را به سال هجری شمسی اضافه کنید. برای مثال، سال ۱۳۸۵ هجری شمسی، برابراست با ۱۵۸۰ خورشیدی گیلکی: ۱۵۸۰=۱۹۵+۱۳۸۵. و برای تبدیل سال میلادی به گیلکی، عدد ۴۲۶ را از سال میلادی کم کنید. که با توجه به این نکته، سال ۲۰۰۶ میلادی، برابر است با سال ۱۵۸۰ گیلکی: ۱۵۸۰=۲۰۰۶-۴۲۶.
توضیح درباره تطبیق روزهای تقویم گالشی با هجری شمسی
[2]. در مقایسه روزهای هجری شمسی با گیلکی، فرض بر سال‌های ۳۶۵ روزه است. در سال‌هایی با یک روز کبیسه، از آنجایی که یک روز به اسفندماه هجری شمسی اضافه می‌شود و یک روز به پنج روز پنجیک در پایان ماه هشتم گیلکی، این مقایسه اندکی تفاوت خواهد کرد.
**********
1-تبدیل سال‌های مختلف به گیلکی: با توجه به آن‌چه گفته و جدولی که ارایه شد، برای تبدیل سال هجری شمسی به گیلکی، کافی است که عدد ۱۹۵ و یا دقیق‌تر، عدد ۱۹۴/۶۱۶ را به سال هجری شمسی اضافه کنید. برای مثال، سال ۱۳۸۵ هجری شمسی، برابراست با ۱۵۸۰ خورشیدی گیلکی: ۱۵۸۰=۱۹۵+۱۳۸۵. و برای تبدیل سال میلادی به گیلکی، عدد ۴۲۶ را از سال میلادی کم کنید. که با توجه به این نکته، سال ۲۰۰۶ میلادی، برابر است با سال ۱۵۸۰ گیلکی: ۱۵۸۰=۲۰۰۶-۴۲۶.
2- در مقایسه روزهای هجری شمسی با گیلکی، فرض بر سال‌های ۳۶۵ روزه است. در سال‌هایی با یک روز کبیسه، از آنجایی که یک روز به اسفندماه هجری شمسی اضافه می‌شود و یک روز به پنج روز پنجیک در پایان ماه هشتم گیلکی، این مقایسه اندکی تفاوت خواهد کرد.
اسفندارما؛ ۱۸ تیر تا ۱۶ مردادماه هجری شمسی است.