اختصاصی کلانشهر؛نیما فریدمجتهدی- دانش آموخته دکترای آب وهواشناسی: شناخت از ماسوله برای مردم ایران زمین به دیرپایی آشنایی انسانِ مدرنِ ایرانیِ با مفهوم گردشگری است. کمتر خاطره‌ای در ذهن ما با جایگاه جغرافیایی شمال ایران و به ویژه گیلان می‌توان یافت که منظره ی سرخ فام و پلکانی و مه آلود ماسوله را دربرنگیرد. ماسوله را نمی‌توان تنها به شهرک و بافت مسکونی آن محدود کرد که اگر چنین بود ماسوله را می‌توان در برخی از مناظر معماری به نسبه مشابه در ایران یافت.

آنچه که جغرافیایی ماسوله را به عنوانِ یک عنصر پویا تبدیل کرده درهم تنیدگی مجموعه‌ای پتانسیل‌های جغرافیای طبیعی آن است. درهم تنیدگی چشم انداز جغرافیایی که از هر سو این سکونتگاه را محصور کرده، چشم ببنیده را مسحور خود می‌کند. نه به لفظِ تعارف و تعریف هایی با بُن مایه تبلیغاتی، در این یادداشت سعی شده چراییِ لزومِ ثبتِ منظرِ طبیعی-تاریخی ماسوله از دیدگاه پتانسیل‌های ژئوتوریسم و میراث‌های طبیعی بررسی شود.
ژئوسایت‌ها، سایت‌های زمین شناسی و ژئومورفولوژیکی هستند که با توجه به درک و میزان بهره برداری انسان از کره زمین، از لحاظ علمی، فرهنگی – تاریخی، زیبایی شناسی و اقتصادی- اجتماعی، حائز اهمیت هستند. در این یادداشت مبنای طبقه بندی و معرفی پتانسیل‌های ماسوله بر رده بندی گونه‌های مختلف پدیده‌های طبیعی و زمین ریخت شناسی (ژئوسایت‌ها) است. برمبنای این رده بندی، پدیده‌های زمین شناسی و زمین ریخت شناسی شامل 8 گروه اصلی رسوب شناسی، فرسایشی، آذرین و دگرگونی، ساختمانی، نمونه‌های زمین شناسی، زمین شناسی مهندسی، زمین شناسی فرهنگی و چشم اندازهای زمین شناسی است که به 31 زیرگروه تقسیم می‌شوند.
بررسی پتانسیل‌های و منابع موجود ماسوله، نشان از وجود 17 زیرگونه آن‌ها در منطقه است. که این مسئله نشان از تنوع قابلِ توجه این جغرافیا منحصربه فرد است.

ماسوله منطقه‌ای کوهستانی است و کوه‌ها یکی از مهم‌ترین عناصر فهرست گروهِ چشم اندازهای زمین شناسیِ ژئوسایت‌ها هستند.

 ماسوله پایتخت کوه نوردی استان گیلان

  ماسوله پایتخت کوه نوردی استان گیلان است. وجود قلل متعدد و مشهور منطقه که نمونه شاخصِ آن یعنی کوه مولوم-شاه معلم (با اختلاف ارتفاع 2000 متری از مبدا)، توریشوم و آسمان کوه  به همراه وجود ده‌ها قله و منطقه ییلاقی شاخص همچون لاسه سَر، گَدوک، خلیل دشت، کوروبار، شیرین دشت و... گواهی بر این مسئله است.
جاذبه‌های طبیعی گردشگری این منطقه تنها به وجود مکان‌های موردِ علاقه کوه نوردان محدود نیست. وجود دو دیواره مهم موردِ استفاده صخره نوردان مانند دیواره کوه روبار و قلعه بُن نشان از استعدادهای موجود در زمینه دیگر ورزش‌های مرتبط با کوه نوردی است. علاوه براین، قرارگیری ماسوله در جوار استان زنجان و وجود خط الراس زیبای کوه‌های تالش بین این دو منطقه، گروه‌های زیادی از کوه نوردان و طبیعت گردان را ترغیب به عبور از آن می‌کند.

با توجه به دسترسی ماسوله به مرکز استان با فاصله زمانی یک ساعته، ماسوله می‌تواند به مرکز منطقه‌ای آموزش‌های کوه نوردی در سطح منطقه‌ای و ملی تبدیل شود، نقشی که بسیاری از مناطق مهم کوه نوردی و گردشگری ایران و دنیا برعهده دارند که نمونه معروف آن شامونی فرانسه است. هرچند نباید فراموش کرد که هم اینک نیز، منطقه ماسوله چنین نقشی را برای دوره‌های آموزشی تخصصی کوه نوردی در سطح استان گیلان به عهده دارد.

آبشارهای زیبای ماسوله

وجود چندین آبشار قابلِ توجه مانند آبشار اِشکلیت و خَره بو و... مناظر و چشم اندازهای آن، که اتفاقاً از آبشارهای شاخص استان نیز محسوب می‌شوند، دیگر پدیده‌ای است که ماسوله هم به دلیلِ فراوانی تعداد و هم شاخص بودنِ آن مطرح است. ماسوله با توجه به شرایط آب وهوایی که منجر به بارش فراوان و همچنین پتانسیل توپوگرافیکی که منجر به ذخیره حجم مناسبی برف می‌شود، از منابع آب زیرزمینی مناسبی برخوردار است، گواه این مسئله 303 چشمه ثبت شده در حوضه ماسوله رودخان است. عددی که شاید در وسعت بی‌کرانی از برخی از مناطق ایران در گستره یک استان نیز قابلِ مشاهده نباشد.

موقعیت جالبِ توجه جغرافیایی و زمین شناسی ماسوله

 رخنمون سازندهایی زمین شناسی، از دیگر زیرگروه‌های ژئوسایت‌ها محسوب می‌شوند. ماسوله به دلیلِ موقعیت جالبِ توجه جغرافیایی و زمین شناسی، به ویژه نزدیکی به کهن‌ترین زمین‌های استان گیلان، یعنی مجموعه دگرگونی گشت با عمر پِرکامبرین تا نهشته‌های یخچالی کواترنر، از تنوع چشمگیری از سازندهای زمین شناسی چه از دیدگاه جنس و چه از منظر سن برخوردار است. از ویژگی‌های جالبِ توجه ماسوله از این دیدگاه، تفاوت بارز جنس و سن واحدهای زمین شناسی در میان خط الراس جنوبی و شمالی، در دو سوی آن است. بخش شمالی آن در مجموع متعلق به دوران زمین شناسی دوم و بخش جنوبی متعلق به دوران اول زمین شناسی.
وجود سازندهای گسترده آهکی در منطقه موجب ایجاد انواع پدیده‌های کارستی با درجات مختلف شکل زایی شده است که البته در این میان از دیگر پدیده‌های زمین شناسی فهرست میراث‌های طبیعی یعنی غارها نیز باید نام برده که شناخته شده‌ترین آن غارِ بوزخانه است. با توجه به گستردگی وجود سازندهای آهکی در حوضه ماسوله، بدون شک جغرافیایی غارهای این حوضه در آینده نه چندان دور شاهد معرفی غارهای بیشتری خواهد بود.
تنوع و گستردگی سازندهای زمین شناسی رسوبی، ماسوله را به عنوانِ یکی از کانون‌های شاخص سنگ واره در استان تبدیل کرده است این مسئله به ویژه در مسیرهای مختلف صعود به کوه مولوم خودنمایی می‌کند. وجود شواهد میراث‌های یخچال‌های دوران چهارم زمین شناسی به ویژه دوره پلئیستوسن در این حوضه به ویژه در مناطقی چون کوه روبار، از دیگر جاذبه‌های زمین شناسی این مجموعه بی‌نظیر است. ریخت‌های فرسایشی علی رغم وجوهِ منفی‌ای که دارد، یکی از جاذبه‌های زمین شناسی به ویژه از دیدگاه آموزشی محسوب می‌شود. ماسوله، به دلیلِ شرایط طبیعی و آب وهوایی‌اش، وجود شیب زیاد و تنوع فرایندهای هوازدگی و فرسایشی، به موزه‌ای زنده از تنوع پدیده‌های فرسایشی تبدیل شده است. یکی دیگر از پدید ه‌ها و جاذبه‌های طبیعی زمین شناسی شامل مخاطره‌های زمین شناسی، ناپایداری‌های دامنه‌ای است.
سهولت دسترسی، وجود بسترهای گردشگری، می‌تواند ماسوله را به عنوانِ کانون اردوها و بازدیدهای دانشگاهی و تورهای زمین شناسی و ژئومورفولوژیکی تبدیل کند.
علاوه براینکه چین خوردگی و گسل خوردگی شدید منطقه، از دیگر پدیده‌های زمین شناسی است که سهولت دسترسی و موقعیت توپوگرافیکی خاص این حوضه بر ارزش‌های آن افزوده است. ماسوله با توجه به تنوع خاص پدیده‌های زمین شناسی به ویژه از دیدگاه آموزشی، آزمایشگاه و موزه میدانی است. از پتانسیل‌های به نسبه مغفول بخش گردشگری زمین شناسی ماسوله، وجودِ معدن کاری کهن در منطقه ماسوله است. بنا به پژوهش‌های اخیر کثرت و وسعت محوطه‌های تولید آهن در ماسوله، گواهی بر این است که ماسوله دیرزمانی به عنوانِ تولید آهن نه تنها در منطقه حتی خارج از مرزهای گیلان تاریخی بوده است. محوطه‌های کهن آهن پزی همچون گورِن، از دیگر مزایای زمین شناختی ماسوله در بحث ثبت ژئوسایت‌ها محسوب می‌شوند.

مطالبه‌ای مردمی، تلاشی دولتی، نگاهی ملی و ثبتی جهانی

ماسوله ی تاریخی، ماسوله ی معماری، ماسوله ی باستانی، تکیه و تاکیدی که ما به درستی سال‌ها برآن پافشرده‌ایم، اما نه شاید در عمل. اینکه چرا تاکنون شهرک ماسوله ثبت نشده است، امری نیست که در این یادداشت به آن پرداخته شود. مسئله امروز ماسوله، ضرورت ثبت این میراث طبیعی-فرهنگی در مجموعه میراث‌های یونسکو است. نه تنها فقط برای اینکه ثبت آن افتخاری باشد بر مجموعه فهرست‌های قبلی امان، بلکه، این ثبت بین المللی کمک موثری خواهد بود در ثبت و حفاظت و حراست از این میراث عظیم. مداخله‌ها، تعارض‌ها، تجاوزها در عرصه چشم انداز ماسوله کم نیست. نه اینکه ندانیم، اما، باید گامی برداشت در حفظ این میراث و در پیوستگی این گام، ارزش گذاری جهانی به آن، مسئله در خور اهمیت است و باید به مطالبه همه ارکان استان و کشور بدل شود، مطالبه‌ای مردمی و تلاشی دولتی، نگاهی ملی و ثبتی جهانی.