اختصاصی کلانشهر: نیما فرید مجتهدی دکتری جغرافیا گیلان شناس- این باور که دُرفک را یک آتشفشان خاموش می‌دانند، با یک جستجوی ساده در اینترنت (خبرگزاری مهر، ۱۳۹۰، خبرگزاری شبستان، ۱۳۹۴ و کانون وکلای قوه قضایه، ۱۳۹۹)، در گزارش‌های بسیاری از صعودها و بروشورهای تبلیغاتی و حتی در برنامه‌های مستند در شبکه‌های تلویزیونی قابلِ مشاهده است.

اما برای مستدل و مستند کردن بحث، به این بخش بیشتر می‌پردازیم. لازم به ذکر است که این بررسی طبق توالی و در دو برهه زمانی انجام شده است. در کتاب‌های گیلان شناسی مربوط به دهه‌های ۳۰، ۴۰ و ۵۰ شمسی که می‌توان آن را اولین کوشش‌های پژوهشگران ایرانی و به ویژه گیلانی در شناساندن گیلان دانست، کوه دُرفک، یک کوه آتشفشانی معرفی شده است. «درعین حال در پاره‌ای از ارتفاعات ناحیه دُرفک= دلفک (امارلو) و ناحیه منجیل، سنگ‌های آتشفشانی، قطعات پودنگ و بازالت دیده شده است» (سرتیپ پور،۲:۱۳۵۲). «کوه دُرفک پوشیده از احجار آتشفشانی است و چنین می‌نماید که در قدیم آتشفشان بوده و اکنون خاموش است» (فخرایی،۱۳۵۵: ۶۸) دو مثال فوق مربوط به دهه‌های ۳۰ تا ۵۰ شمسی است.

«دُرفک (دلفک) یکی از قلل آتشفشانی سلسله جبال البرز است. برخی مورخین معتقدند نام این قلّه از قوم باستانی دربیکه گرفته شده و گیلان شناسان نیز اعتقاد دارند که این اصطلاح، برگرفته از یک کلمه ترکیبی محلی تحت عنوانِ دال فک (آشیانه عقاب) می‌باشد» (آمار،۱۳۸۵: ۷۲). این مثال از یک مقاله جغرافیایی، در یک مجله علمی- ترویجی جغرافیا و توسط یک استاد رشته جغرافیا آورده شده است. شاید این مثال نمونه کاملی از درک اشتباه ماهیت زمین شناسی کوه دُرفک، حتی در میان جامعه علمی باشد (رجوع شود به منبع) و یا در منبعی دیگر، اطلاعات نادرست درباره جاذبه‌های گردشگری استان گیلان در رابطه با شهرستان رودبار، این عبارت بیان شده است: «نقاط تاریخی و گردشگری، آتشفشان دُرفک (درفک- دال به معنی آشیانه عقاب)... » (منتصری، ۱۳۸۷: ۹). همان طورکه مشاهده شد، تصور آتشفشان بودن کوه دُرفک در گیلان، فراگیرتر از باورهای جامعه کوهنوردی است.

                                      موقعیت کوه درفک در استان گیلان

۱. ۲.آتشفشان چیست؟ برای اینکه بدانیم چرا دُرفک آتشفشان نیست، باید اندکی در تعاریف آتشفشان تأمل کنیم. آتشفشان‌ها دستگاه هایی هستند که سطح زمین را با مناطق درونی زمین، یعنی جایی که بر اثر بالا بودن دما، سنگ‌ها به صورتِ مذاب‌اند، مربوط می‌کند و از آن گدازه‌های آتشفشانی، مواد آذرآواری و گازها خارج می‌شود. هنگامی که مواد مذاب به سطح زمین می‌رسند، غالباً برجستگی‌ها و اشکال خاصی ایجاد می‌کنند.

در بسیاری از آتشفشان‌ها، فعالیت به یکباره به اتمام نمی‌رسد و در اکثر موارد، مراحل خروج مواد یا مراحل فعالیت آتشفشان‌ها با مراحل آرامش توأم است. اصطلاح آتشفشان معمولاً تصوری از کوه مخروطی را در خاطر مجسم می‌کند که قلّه آن شکل قیف مانند داشته و دهانه آتشفشان در داخل آن قرار دارد و معمولاً از آن دودهای غلیظ و رنگی خارج می‌شود (درویش زاده،۱۳۷۹: ۳). از میان ناهمواری‌های آتشفشانی می‌توان دو گونه را از هم متمایز کرد، ناهمواری‌های ابتدائی که مستقیماً از فعالیت‌های آتشفشانی حاصل می‌شوند و ناهمواری‌های اشتقاق یافته، که فرسایش در پیدایش آن نقش مهمی را بازی می‌کند. از اقسام ناهمواری‌های اولیه آتشفشان، نوع تیپیک آن آتشفشان است. در بعضی موارد چنین ناهمواری‌ها به صورتِ حفره و یا گودال مانندی دیده می‌شود که به آن کالدرا (caldera) گویند (قنبری،۱۳۷۸). فوارن هایی پی در پی از یک دودکش آتشفشانی سبب تشکیل کوهی از مواد می‌شود، در قلّه بسیاری از آتشفشان‌ها یک فرورفتگی با دیوار ه تندی وجود دارد که دهانه (crater) نامیده می‌شود و از طریق دودکش به آشیانه ماگمایی ارتباط دارد (اخروی،۱۳۸۰ و شایان، ۱۳۷۸: ۴۲۱).

۱. ۳.چرا دُرفک آتشفشان نیست؟ برای اینکه بدانیم آیا دُرفک آتشفشان هست یا نه، به بررسی زمین شناسی این کوه از دو جهت می‌پردازیم. ابتدا شکل ناهمواری این توده کوهستانی را تشریح و ارتباط آن را با ساختمان زمین و اینکه آیا شکل منفرد و توده‌ای این کوه، ماصل فعالیت‌های آتشفشانی است را بررسی می‌کنیم. و در مرحله بعد با توجه به نقشه‌های زمین شناسی ۱:۱۰۰۰۰۰ و ۱:۲۵۰۰۰۰ سازمان زمین شناسی کشور و بازدیدهای میدانی، جنس سازندهای زمین شناسی کوه دُرفک معرفی می‌شود و اینکه آیا جنس زمین‌های کوه دُرفک از نوع آذرین است، و اگر نه، از چه جنسی است و آیا نقشی در القاء اینکه دُرفک آتشفشان است داشته‌اند یا نه؟ چشم انداز کوه دُرفک به صورتِ توده‌ای کوهستانی منفرد در جنوب شرقی شهر رشت و شرق شهر رستم آباد خودنمایی می‌کند. جبهه شمال شرقی، شمالی وشمال غربی این کوه به صورتِ پرتگاه‌های صخر ه‌ای و دامنه‌های جنوبی آن با شیب بسیار زیاد و درّه‌های سخت گذر است. این توده کوهستانی از جهت جنوب شرقی با بدنه رشته کوه البرز متصل و یال آن به سمتِ ارتفاعات دیلمان کشیده شده است. علی رغم این پرتگاه‌های صخره‌ای و دامنه‌های پُرشیب که سبب احاطه این توده کوهستانی بر زمین‌های اطراف شده، توپوگرافی و چهره ناهمواری در خط الرأس این کوه حالتی فلات گونه داشته و در حوالی قلّه به زمین‌های پَست و فروافتاده‌ای می‌رسد (شکل ۱ و ۲). دلیل این برافراشتگی و حالت منفرد کوه دُرفک را می‌توان بر طبق نقشه‌های زمین شناسی این گونه تحلیل و تفسیر کرد.

 توده کوهستانی دُرفک توسط دو گسلِ راندگی تحتِ تاثیر قرار گرفته است. گسلِ راندگی شمال دُرفک از حوالی شمال شرقی کوه شاه نشین در جنوب لاری خانی در کیلومتر ۴۰ جاده سیاهکل– دیلمان شروع شده و با جهت شمال شرقی- جنوب غربی، دیواره شمال غربی- شمالی توده دُرفک را تحتِ تاثیر قرار داده است که کوه‌های شاه نشین، تالش کول، اِسپا بزول تا محل ریزش کوه دُرفک در سال ۱۳۶۹ را دربرمی گیرد. ادامه این گسلِ راندگی در محل توده اصلی دُرفک به شکل یک قوس است و سپس در ادامه با جهت جنوب شرقی- شمال غربی تا نزدیکی رودخانه سفید رود در شرقی روستای اسطلخ جان (سله جان) کشیده شده است. گسلِ راندگی دیگر که سبب بالاآمدگی بخش‌های جنوبی توده دُرفک و شکل گیری پرتگاه‌های سنگی و شیب‌های تند شده، با جهت عمومی جنوب شرقی– شمال غربی از حوالی شمال سکونتگاه ییلاقی ناوه تا کوه لارنه کشیده شده است. عملکرد این گسل‌ها ی راندگی در سنگ‌های آهکی و به وجود آمدن پرتگاه خط گسل در سنگ‌های آهکی یک توپوگرافی غیرقابل نفوذِ سدمانند را به شکل یک لوزی نامتقار ن با پرتگاه‌های سنگی با جهت جنوب غربی– شمال شرقی در دامنه‌های شمال غربی، شمالی، شمال شرقی، غربی، جنوب غربی و جنوب شرقی بوجود آورده است.

جنس زمین‌های کوه دُرفک از چه سنگ هایی است؟ با توجه به نقشه زمین شناسی ۱:۱۰۰۰۰۰، سازندهای زمین شناسی کوه دُرفک تماماً به دوران دوم زمین شناسی (مززوئیک) تعلق دارند.
دیواره و پرتگاه گسلی که دامنه شمال غربی، شمالی و شمال شرقی کوه دُرفک را تشکیل داده و توسط گسلِ راندگی شمال دُرفک متأثر شده و منظرِ اصلی این کوه را از جلگه گیلان تشکیل می‌دهد، از سنگ‌های آهکی متوسط لایه تا ضخیم لایه و توده‌ای به رنگ خاکستریِ تیره با سن ژوراسیک پایانی-کرتاسه آغازی تشکیل شده است. بخش‌های بالایی این واحد و رخنمونِ اصلیِ قلّه دُرفک و بخش جنوبی آن از سنگ آهک‌های خاکستری رنگ اوربیتولین دار پدید آمده است.
در جنوب گسلِ راندگیِ جنوب دُرفک و در راستای آن در دامنه جنوبی کوه دُرفک، واحدی شامل تناوبی از سنگ آهک ماسه‌ای، مارن و ماسه سنگ آهکی متعلق به کرتاسه بالایی است (برای مشاهده نقشه زمین شناسی دُرفک به بخش زمین شناسی دُرفک در کتاب مراجعه کنید). بنابراین تاکنون مسجل شد، جنس زمین‌های کوه دُرفک از سنگ آهک تشکیل شده، نه از سنگ‌های آذرین (آتشفشانی)، به همین دلیل نشانی از آتش فشان و رسوبات آتشفشانی در منطقه نیست. پس شواهد معین ومشخص زمین شناسی عملاً مسئله آتشفشانی بودن دُرفک را رد می‌کند.

اما جنس زمین‌های دُرفک هم در شکل ظاهری کوه دُرفک نقشی دوگانه بازی می‌کند. از یک سو، دیواره‌های آهکی، سبب شکل گیری ستیغ‌های خشن و سخت گذر در کوه دُرفک است. همچنین به دلیلِ آهکی بودن تشکیلات و سنگ‌های دُرفک و حساسیت آن در برابر انحلال، شرایط برای شکل گیری اشکال ناهمواری مخصوصی فراهم می‌شود که در علوم زمین شناسی و زمین پیکرشناسی به ناهمواری‌های کارستی معروف‌اند. مشخص‌ترین و گویاترین اشکال سطحی کارستی، چاله‌های کوچک و بزرگی هستند که مهم‌ترین این چاله‌ها به دولین، پولیه و آون معروف‌اند.


مشخص‌ترین و متراکم‌ترین این اشکال پولیه‌ها هستند، پولیه چاله‌ای بسته با کف هموار و ابعاد کیلومتری است که دامنه‌های پُرشیب و بریده‌ای دارد. وسیع‌ترین آن‌ها به ابعاد چندین ده کیلومتر و گودی چندین صد متری در آهک‌های ضخیم لایه تشکیل می‌شوند. کف پولیه‌ها نسبتاً هموار و از رسوب‌های رُسیِ آهک زدائی شده یا آبرفت و یا رسوبات دریاچه‌ای انباشته شده است. در کف آن به طورِ پراکنده از بقایای سنگ‌های آهکی برجستگی هایی به صورتِ هرم یا برج‌های استوانه‌ای باقی می‌ماند (محمودی،۱۳۷۸: ۸۴ و ۸۵). روی قلّه دُرفک عارضه‌ای فروافتاده شکل گرفته است. این عارضه نوعی چاله کارستی است.

 نیمرخ عرضی کوه درفک با جهت شمال غربی-جنوب شرقی، دامنه پرشیب آن به سمت جلگه گیلان، در جهت شمال غربی، دامنه کم شیب آن در جهت منطقه دیلمان و فروافتادگی روی قله در این نیمرخ کاملا مشخص است.

                                                 نقشه زمین شناسی توده درفک

۱. ۴.دلایل به وجود آمدن چنین ذهنیتی چیست؟ شکل ظاهری کوه دُرفک بدون تردید از بزرگ‌ترین عوامل به وجود آورنده این تصور بوده است. دیواره‌های پُرشیب این توده کوهستانی به سمتِ مناطق پست حاشیه‌ای که عمدتاً دارای اختلاف ارتفاعی در حدود ۱۰۰۰ متر تا پای دیواره است، سبب ایجاد اختلاف ارتفاعی ۲۵۰۰ متری به سمتِ جلگه گیلان و درّه کم ارتفاع سفیدرود شده است، این حالتِ منفرد با ظاهر صخره‌ای، برای ببینده تداعی تصویر یک آتشفشان را می‌کند البته نه برای فرد بومی. چون بومی ایرانی و گیلانی شناختی از آتشفشان نداشت و این واژه نیز از ادبیات علمی وارد محاوره و زبان مردم شده است.

پس انسان امروزی با دانش جدید از چندین دهه پیش، با توجه به شناخت کلاسیک که از منظر یک آتشفشان داشت، این کوه را یک آتشفشان تصور کرده است. اما همین حالت توده‌ای تنها مسبب این امر نبوده، بلکه حالت فروافتاده قلّه دُرفک بزرگ‌ترین عامل در القای این تصور بوده است.
وقتی بازدیدکننده‌ای به قلّه کوه دُرفک می‌رسید، با یک فروافتادگی وسیع طبیعی که شباهت زیادی به تصویری که از یک آتشفشان در ذهن داشت برخورد می‌کرد، به همین دلیل، بسیاری به غلط، وجود این فرورفتگی بر روی قلّه دُرفک را، نشانی از آتشفشان بودن آن می‌دانستند.