اختصاصی کلانشهر: دیوان امیری قطر امروز با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر پیشین این کشور و «امیر پدر»، در سن ۷۴ سالگی درگذشته است. در پی این خبر، قطر چهار روز عزای عمومی اعلام کرد و پرچم‌ها در سراسر کشور به حالت نیمه افراشته درآمدند.

شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی که از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ (۱۳۷۳تا ۱۳۹۲) زمام امور قطر را در اختیار داشت، یکی از تأثیرگذارترین رهبران جهان عرب در دهه‌های اخیر به شمار می‌رفت. بسیاری از تحلیلگران او را معمار قطر مدرن می‌دانند؛ رهبری که توانست با بهره گیری از منابع عظیم گازی، کشورش را از یک دولت کوچک و کم نفوذ به یکی از ثروتمندترین و اثرگذارترین بازیگران منطقه‌ای و بین المللی تبدیل کند.

او در اول ژانویه ۱۹۵۲ (۱۳۳۱) در دوحه و در خاندان حاکم آل ثانی متولد شد. پدرش، شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی، امیر قطر بود. حمد بن خلیفه پس از گذراندن تحصیلات نظامی در آکادمی سلطنتی سندهرست بریتانیا، در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) به کشور بازگشت و به سرعت وارد ساختار قدرت شد. او در سال ۱۹۷۷(۱۳۵۶) به عنوان ولیعهد منصوب شد و نقش مهمی در برنامه ریزی و توسعه بخش انرژی قطر بر عهده گرفت.

در ژوئن ۱۹۹۵ (۱۳۷۳)، او در یک انتقال قدرت بدون خونریزی، جانشین پدر خود شد و رهبری قطر را بر عهده گرفت. دوران حکومت او با تحولات بنیادین در ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی این کشور همراه بود.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، توسعه میدان گازی مشترک پارس جنوبی/گنبد شمالی بود؛ پروژه‌ای که زمینه تبدیل قطر به یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع در جهان را فراهم کرد و درآمدهای بی‌سابقه‌ای را نصیب این کشور ساخت.

در حوزه رسانه، شیخ حمد در سال ۱۹۹۶ شبکه الجزیره را بنیان گذاشت؛ رسانه‌ای که به سرعت به یکی از تأثیرگذارترین شبکه‌های خبری جهان عرب و سپس جهان تبدیل شد و نقش مهمی در شکل دهی به قدرت نرم قطر ایفا کرد.

در عرصه داخلی نیز او پروژه‌های گسترده نوسازی را در دوحه آغاز کرد. توسعه زیرساخت‌های شهری، ایجاد شهر آموزشی، جذب دانشگاه‌های معتبر بین المللی، گسترش خطوط هوایی قطر و تبدیل دوحه به یک مرکز مالی و دیپلماتیک جهانی از جمله میراث دوران حکومت او به شمار می‌رود. همچنین کسب میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲، هرچند پس از کناره گیری وی به ثمر نشست، از مهم‌ترین نتایج سیاست‌های بلندمدت او محسوب می‌شود.

دوران حمد بن خلیفه با تغییرات اجتماعی نیز همراه بود. حضور زنان در آموزش عالی، بازار کار و عرصه عمومی به شکل محسوسی افزایش یافت و همسر وی، شیخه موزه بنت ناصر، به یکی از نمادهای اصلاحات آموزشی و اجتماعی در قطر تبدیل شد.

در سال ۱۹۹۹( ۱۳۷۷) زنان برای نخستین بار حق رای و نامزدی در انتخابات شورای شهر را به دست آوردند. این اقدام در میان کشورهای خلیج فارس گامی مهم محسوب می‌شد.

چند زن نیز بعدها به سمت‌های وزارتی و مدیریتی هم منصوب شدند.

البته این اصلاحات به معنای برابری کامل جنسیتی نبود. همچنان:

نظام قیمومیت خانوادگی و نفوذ خانواده در برخی تصمیمات زنان پابرجا ماند.

زنان در سطوح عالی سیاسی و امنیتی حضور محدودی دارند.

قوانین خانواده و ارث همچنان بر مبنای تفسیرهای سنتی شریعت باقی مانده است.

جامعه قطر از نظر فرهنگی همچنان محافظه کار است.

بنابراین، می‌توان گفت که دوران حمد بن خلیفه برای زنان قطر دوره گذار از انزوای نسبی به مشارکت اجتماعی گسترده‌تر بود، اما نه دوره‌ای برای دگرگونی کامل ساختارهای سنتی.

 یکی از میراث‌های مهم او و شیخه موزه، ایجاد طبقه‌ای از زنان تحصیل کرده و حرفه‌ای در قطر بود که امروز در اداره کشور نقش قابل توجهی دارند، هرچند هنوز در برخی حوزه‌های سیاسی و حقوقی با محدودیت هایی مواجه‌اند.

 

در عرصه سیاسی، دوران حمد بن خلیفه آل ثانی با مجموعه‌ای از اصلاحات محدود اما مهم همراه بود. وی با تصویب قانون اساسی جدید در سال ۲۰۰۳، برگزاری نخستین انتخابات شورای شهرداری و اعطای حق رأی و نامزدی به زنان، زمینه مدرن سازی نسبی ساختار سیاسی قطر را فراهم کرد. با این حال، این اصلاحات هرگز به دموکراتیزه شدن کامل نظام سیاسی منجر نشد.

در دوره حکومت او، احزاب سیاسی همچنان ممنوع باقی ماندند و قدرت اصلی در اختیار امیر و خاندان حاکم آل ثانی متمرکز بود. هرچند قانون اساسی تشکیل مجلسی با اکثریت اعضای انتخابی را پیش بینی کرده بود، اما انتخابات مجلس شورا در دوران زمامداری وی هیچ گاه برگزار نشد.

از این رو، بسیاری از پژوهشگران، مدل حکمرانی حمد بن خلیفه را نمونه‌ای از «مدرنیزاسیون اقتدارگرایانه» توصیف می‌کنند؛ مدلی که در آن توسعه اقتصادی، گسترش آموزش، بهبود وضعیت زنان و افزایش نفوذ بین المللی کشور با حفظ ساختار متمرکز قدرت سیاسی همراه بود.

یعنی او قطر را از یک شیخ نشین کوچک سنتی به یک قدرت جهانی در حوزه انرژی، رسانه و دیپلماسی تبدیل کرد؛ اما این تحول را بدون دموکراتیزه کردن نظام سیاسی انجام داد.
به همین دلیل از دوران او با عنوان:

«مدرنیزاسیون اقتدارگرایانه»یا «لیبرالیزاسیون بدون دموکراتیزاسیون»یاد می‌کنند.

یعنی دوحه در دوران حمد شبیه سنگاپور یا امارات مدرن شد، نه شبیه یک پادشاهی مشروطه مانند بریتانیا یا یک دموکراسی پارلمانی. در نتیجه، مشروعیت نظام بیش از آنکه بر انتخابات و رقابت حزبی استوار باشد، بر سه پایه قرار گرفت:

رفاه اقتصادی بسیار بالا

کارآمدی حکومت و توسعه سریع

مشروعیت سنتی خاندان آل ثانی و قرارداد اجتماعی میان دولت و شهروندان

این مدل تاکنون ثبات قابل توجهی برای قطر به همراه آورده، اما از منظر معیارهای دموکراسی لیبرال، همچنان با محدودیت‌های جدی در زمینه مشارکت سیاسی، رقابت حزبی و گردش قدرت مواجه است.

این میراث در دوران جانشین او، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، نیز تا حد زیادی ادامه یافت. اگرچه قطر در سال ۲۰۲۱ نخستین انتخابات مجلس شورا را برگزار کرد، اما با اصلاحات قانون اساسی در سال ۲۰۲۴، این روند متوقف شد و بار دیگر تمامی اعضای مجلس به صورت انتصابی تعیین شدند. بدین ترتیب، قطر امروز با وجود برخورداری از یکی از مدرن‌ترین اقتصادها و جوامع عربی، همچنان یک پادشاهی موروثی با مشارکت سیاسی محدود به شمار می‌رود.

در سیاست خارجی، او رویکردی مستقل و چندجانبه در پیش گرفت. قطر در دوران وی روابط نزدیکی با ایالات متحده آمریکا حفظ کرد و همزمان کوشید روابط متوازنی با ایران و سایر بازیگران منطقه‌ای داشته باشد. این سیاست، دوحه را به میانجی بسیاری از پرونده‌های منطقه‌ای تبدیل کرد و جایگاه بین المللی این کشور را به شکل قابل توجهی ارتقا داد.

حمد و دولت او بارها اعلام کردند که با جنگ علیه ایران مخالف‌اند و از مذاکره مستقیم تهران و واشنگتن حمایت می‌کنند. در سال ۲۰۱۰ نیز قطر از تلاش‌های دیپلماتیک برای حل مسئله هسته‌ای ایران حمایت کرد.

شیخ حمد در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۱) در اقدامی کم سابقه در جهان عرب، به صورت داوطلبانه از قدرت کناره گیری کرد و زمام امور را به فرزندش، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، واگذار کرد.

درگذشت او از سوی بسیاری از رهبران جهان با پیام‌های تسلیت همراه شده است. ناظران معتقدند با درگذشت حمد بن خلیفه آل ثانی، یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر قطر و جهان عرب به پایان رسیده است؛ فصلی که طی آن، قطر از کشوری کوچک در حاشیه خلیج فارس به بازیگری اثرگذار در عرصه بین المللی تبدیل شد.