اختصاصی کلانشهر: کریم نیکونظر، روزنامه نگار و پادکستر ایرانی، در گزارشی تحقیقی با عنوان «دیده بان‌های تاریکی» مسیر شکل گیری و انتشار آمار کشته شدگان اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ در ایران را بررسی کرده و درباره جهش اعداد از ده‌ها نفر به هزاران و سپس ده‌ها هزار نفر پرسش هایی را با رسانه‌های بین المللی، سازمان ملل و اتحادیه اروپا در میان گذاشته است.

نیکونظر که بیشتر با پادکست «رادیوتراژدی» شناخته می‌شود، در مقدمه گزارش می‌نویسد پس از آنکه به دلیل نپرداختن به حوادث دی ماه با اتهاماتی از جمله «مزدور»، «جیره خوار» و «حکومتی» مواجه شد، تصمیم گرفت به جای پاسخ دادن به منتقدان، سراغ اعداد و منابع برود و بررسی کند آمارهای مربوط به کشته شدگان از کجا آمده‌اند و چگونه تغییر کرده‌اند.

او می‌گوید دو پرسش اصلی تحقیقش این بوده است: آمارها از کجا آمده‌اند و روش جمع آوری آنها چه بوده است؟

نخستین آمارها؛ هنوز خبری از ده‌ها هزار نفر نبود

بر اساس روایت نیکونظر، در روزهای ابتدایی اعتراضات، آمارهای منتشرشده بسیار پایین‌تر از ارقامی بود که بعدها در رسانه‌های بین المللی مطرح شد.

او به نقل از مرکز حقوق بشر ایران می‌نویسد که تا ۱۷ دی ماه، ۲۷ غیرنظامی، از جمله شش کودک، جان خود را از دست داده بودند و سازمان دیده بان حقوق بشر نیز کشته شدن ۲۸ نفر در هشت استان را تأیید کرده بود.

اما پس از قطع اینترنت در ۱۸ دی ماه، به گفته نیکونظر، روند انتشار اعداد بزرگ آغاز شد.

۱۹ دی ماه، شبکه CNN رقم ۴۹۶ کشته را به نقل از هرانا منتشر کرد. نیکونظر درباره روش تأیید منابع هرانا پرسش هایی مطرح می‌کند.

دو روز بعد، ایران اینترنشنال رقم حداقل ۱۲ هزار کشته در دو روز را مطرح کرد؛ رقمی که به گفته نیکونظر منبع مشخص و روش شناسی علنی نداشت. او می‌نویسد این عدد با استناد به تصاویری از کاورهای مشکی بهشت زهرا مطرح شد.

زنجیره افزایش اعداد

گزارش نیکونظر سپس زنجیره‌ای از اعداد منتشرشده در رسانه‌های مختلف را دنبال می‌کند:

۱۲ هزار نفر: ایران اینترنشنال

۱۰ تا ۱۲ هزار نفر: CBS به نقل از دو منبع ناشناس

۱۶۵۰۰ تا ۱۸ هزار نفر: Sunday Times، به نقل از امیر پاراستا

۳۰ هزار و ۳۰۴ نفر: مجله تایم، با استناد به پاراستا و دو منبع ناشناس دیگر

ده‌ها هزار نفر: گاردین، با استناد به یک پزشک ناشناس

۳۰ هزار نفر: Sky News به نقل از پاراستا

۳۶۵۰۰ نفر: ایران اینترنشنال

سپس ارقامی در محدوده ۴۵ تا ۵۰ هزار نفر که نیکونظر آنها را به اظهارات دونالد ترامپ نسبت می‌دهد.

نیکونظر معتقد است نکته مهم، نه فقط اختلاف اعداد، بلکه افزایش بسیار سریع آنها در شرایطی است که اینترنت ایران قطع بوده و امکان راستی آزمایی مستقل در داخل کشور بسیار محدود شده بود.

نیکونظر سراغ تایم و گاردین رفت

یکی از بخش‌های مهم گزارش، مکاتبات مستقیم نویسنده با رسانه هایی است که اعداد بالاتر را منتشر کرده‌اند.

نیکونظر می‌گوید نخستین نامه را برای سردبیران Time آمریکا فرستاده و درباره منبع رقم ۳۰ هزار کشته، استقلال دو منبع وزارت بهداشت و چگونگی افزایش رقم از ۱۶ هزار به ۳۰ هزار نفر پرسیده است.

به گفته او، تایم به ایمیل اول، دوم و حتی پیگیری نهایی او پاسخی نداده است.

اما گاردین پاسخ داده است.

نیکونظر از نویسندگان گزارش این روزنامه درباره «اجساد ناپدیدشده، دفن‌های دسته جمعی و ۳۰ هزار کشته» پرسیده بود که آیا پزشک ناشناس مورد استناد گاردین همان شبکه مرتبط با امیر پاراستا بوده یا خیر.

پاسخ تیم مطبوعاتی گاردین این بوده که منبع آنها کاملاً مستقل از پاراستا بوده است. با این حال، وقتی نیکونظر درباره روش جمع آوری و تأیید داده‌ها سؤال کرده، گاردین در نهایت گفته جزئیات بیشتری در اختیارش نیست.

این موضوع یکی از نقاط کلیدی تحقیق نیکونظر است: وجود دو منبع مستقل می‌تواند اهمیت داشته باشد، اما بدون دانستن روش جمع آوری و راستی آزمایی داده‌ها، ارزیابی رقم نهایی دشوار است.

پاسخ آسوشیتدپرس؛ «گزارش ما تنها داده ماست»

نیکونظر در ادامه سراغ Associated Press آمریکا رفته است.

او درباره گزارشی از این خبرگزاری درباره وضعیت بیمارستان‌ها و روایت یک پزشک در رشت پرسیده که آیا روایت مذکور مستقلاً تأیید شده و آیا شواهدی درباره تیراندازی به مجروحان در بیمارستان‌ها وجود داشته است یا صرفاً از ممانعت از درمان سخن گفته می‌شود.

به گفته نیکونظر، پاسخ فردی به نام پاتریک از AP این بوده که «گزارش ما تنها داده ماست.»

پاسخ مهم گزارشگر ویژه سازمان ملل

یکی از مهم‌ترین بخش‌های تحقیق به مکاتبه نیکونظر با مای ساتو، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امور ایران اختصاص دارد.

نیکونظر درباره رقم ۵ تا ۲۰ هزار کشته که در برخی رسانه‌ها به سازمان ملل نسبت داده شده بود، از ساتو پرسیده است که این عدد بر چه مبنایی بوده و آیا از یک یا چند منبع مستقل استفاده شده است.

پاسخ ساتو، طبق متن منتشرشده در گزارش، بسیار مهم است: او گفته بازه ۵ تا ۲۰ هزار نفر رقمی نبوده که خودش به عنوان آمار سازمان ملل اعلام کرده باشد؛ بلکه در یک مصاحبه به دامنه تخمین هایی اشاره کرده که میان سازمان‌های مدنی و حقوق بشری در گردش بوده و این اظهارات بعداً به اشتباه به عنوان ارقام اعلام شده سازمان ملل نقل شده‌اند.

ساتو همچنین گفته در گزارش خود هم رقم رسمی اعلام شده از سوی دولت ایران، یعنی بیش از سه هزار نفر، و هم رقم بیش از هفت هزار نفر از یک سازمان جامعه مدنی را آورده است؛ سازمانی که روش تأیید آن را دقیق‌ترین روش موجود ارزیابی کرده است.

او درباره ارقام بالاتر از ۲۰ هزار نفر نیز توضیح داده که اطلاعات ارائه شده به مأموریتش یا فاقد داده زیربنایی بوده یا برآوردهایی تقریبی بوده که از طریق برون یابی داده‌های محدود، برای مثال تعمیم تلفات ثبت شده در یک یا چند بیمارستان به کل جمعیت به دست آمده‌اند.

این بخش از گزارش از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد دست کم خود گزارشگر ویژه سازمان ملل میان «تخمین‌های در گردش» و «رقم رسمی سازمان ملل» تفاوت قائل شده است.

زنجیره‌ای که به اسناد رسمی رسید

نیکونظر در ادامه به مقاله‌ای از مریم جمشیدی، استاد حقوق در آمریکا، اشاره می‌کند که پیش از او درباره تبدیل ادعاهای تأییدنشده درباره کشته شدن ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر به یک «حقیقت بدیهی» هشدار داده بود.

به روایت نیکونظر، جمشیدی بر این نکته تأکید کرده که شمارش قربانیان فجایع جمعی معمولاً فرآیندی زمان بر است و برای معتبر بودن یک رقم، باید از چند منبع مستقل برای تأیید متقابل استفاده شود؛ نه اینکه یک منبع واحد در رسانه‌های مختلف تکرار شود.

او همچنین زنجیره انتشار اعداد را دنبال کرده و به این نتیجه رسیده که رقم ۱۲ هزار نفر ابتدا از سوی ایران اینترنشنال مطرح شد، سپس CBS آن را با دو منبع ناشناس نقل کرد، پاراستا رقم ۱۶۵۰۰ نفر را مطرح کرد و بعد این رقم به ۳۰ هزار نفر رسید؛ در ادامه نیز رقم‌های بالاتر در رسانه‌های مختلف بازتاب پیدا کردند و سرانجام وارد برخی اسناد و مواضع رسمی شدند.

امیر پاراستا؛ منبع مهم ارقام بالاتر

بخش دیگری از تحقیق به امیر پاراستا، پزشک ایرانی-آلمانی، اختصاص دارد که رسانه هایی از جمله تایم، ساندی تایمز و اسکای نیوز از ارقام منتسب به او استفاده کرده‌اند.

نیکونظر می‌نویسد پاراستا ابتدا از کشته شدن حدود ۱۶۵۰۰ نفر سخن گفته و سپس رقم او به حدود ۳۰ تا ۳۳ هزار نفر افزایش یافته، بدون اینکه توضیح روشنی درباره علت این افزایش ارائه شود.

او تلاش کرده مستقیماً با پاراستا تماس بگیرد و درباره روش تحقیق سؤال کند. پس از مکاتبه با مرکز چشم پزشکی مونیخ، فردی به نام کاشینا بورکه به نمایندگی از او پاسخ داده و به سایتی ارجاع داده است که نیکونظر می‌گوید اطلاعات موردنظر درباره روش شناسی در آن وجود نداشته است.

پس از درخواست توضیح بیشتر، به گفته نویسنده، پاسخی دریافت نشده است.

اتحادیه اروپا هم پاسخ نداد

نیکونظر همچنین می‌گوید درباره استفاده اتحادیه اروپا از رقم ۲۰ تا ۳۰ هزار کشته در یک قطعنامه، نامه‌ای برای این اتحادیه ارسال کرده و درباره مبنای داده‌های مورد استفاده پرسیده است.

به گفته او، اتحادیه اروپا پاسخی به این نامه نداده است.

آیا همه اعداد بالا یک منبع داشتند؟

یکی از پرسش‌های اصلی گزارش همین جاست.

نیکونظر تأکید می‌کند که دست کم بر اساس پاسخ گاردین، منبع آن روزنامه مستقل از پاراستا بوده است؛ بنابراین نمی‌توان همه اعداد بزرگ را صرفاً به یک منبع واحد نسبت داد.

از سوی دیگر، گزارش نشان می‌دهد که در برخی موارد رسانه‌ها صراحتاً اعلام کرده‌اند که نتوانسته‌اند اعداد منتشرشده را مستقلاً تأیید کنند. برای نمونه، CBS در گزارش خود درباره رقم ۱۰ تا ۱۲ هزار نفر نوشته بود که خودش قادر به تأیید مستقل آن نبوده است.

در نتیجه، پرسش اصلی نیکونظر بیشتر متوجه روش تولید، بررسی و انتقال اعداد است تا صرفاً اینکه چه کسی اولین بار یک رقم را مطرح کرده است.

بخش بحث برانگیز تحقیق؛ استارلینک، اسرائیل و فضای رسانه‌ای

نیکونظر در بخش دیگری از گزارش به مطالب منتشرشده در وال استریت ژورنال و نیویورک تایمز آمریکا درباره تحولات پیش از اعتراضات اشاره می‌کند.

او به گزارشی درباره ارسال دستگاه‌های استارلینک به ایران پیش از قطع اینترنت و همچنین گزارش نیویورک تایمز درباره ادعاهای رئیس موساد درباره امکان شکل گیری یک قیام در ایران اشاره کرده است.

سپس به گزارش فایننشال تایمز درباره مشاهده گروه هایی از افراد سیاه پوش و سازمان یافته در جریان اعتراضات اشاره می‌کند؛ البته خود فایننشال تایمز، بنا بر گزارش نیکونظر، نتوانسته هویت این افراد یا اینکه چه کسی پشت آنها بوده را تأیید کند.

رقم رسمی ایران چه بود؟

در بخش پایانی گزارش، نیکونظر به اعلام مشترک بنیاد شهید و سازمان پزشکی قانونی ایران اشاره می‌کند که براساس آن ۳۱۱۷ نفر در جریان اعتراضات کشته شده‌اند؛ شامل ۲۴۲۷ نفر غیرنظامی و نیروهای امنیتی.

او سپس به فهرست منتشرشده از سوی دولت اشاره می‌کند که برای افراد نام، نام خانوادگی، کد ملی و نام پدر درج شده و دولت اعلام کرده بود اگر فردی خارج از این فهرست وجود دارد، امکان اضافه شدن او فراهم است. به روایت گزارش، مورد جدیدی به این فهرست اضافه نشد.

در مقابل، نیکونظر به گزارش «زمستان سرخ» هرانا نیز اشاره می‌کند که رقم ۶۴۸۸ کشته را مطرح کرده بود، اما به ادعای گزارش، گروه حقیقت یاب BBC فارسی در بررسی خود با مواردی از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی و تکرار برخی اسامی مواجه شده است.

او در جمع بندی می‌نویسد که به اعتقادش رقم رسمی دولت نقض نشده و رقم هرانا نیز به طور کامل تأیید نشده است و همچنان درباره رقم نهایی اختلاف وجود دارد.

پرسش اصلی نیکونظر چیست؟

نیکونظر در پایان گزارش تأکید می‌کند که پاسخ قطعی برای پرسش‌های مطرح شده ندارد، اما معتقد است وقتی یک عدد نادرست یا تأییدنشده وارد اسناد رسمی شود، گزارش‌ها، قطعنامه‌ها، تحقیقات تاریخی و حتی روندهای قضایی بعدی ممکن است بر مبنایی شکننده شکل بگیرند.

او در نهایت می‌نویسد مسئله فقط اختلاف میان اعداد ۳ هزار، ۷ هزار، ۲۰ هزار یا ۳۰ هزار نفر نیست؛ بلکه پرسش این است که در روزهایی که اینترنت قطع بود، رسانه‌ها و منابعی که ارقام بزرگ را منتشر می‌کردند، چگونه به داده‌های خود دسترسی پیدا کردند و چگونه آنها را راستی آزمایی کردند.

نیکونظر در پایان نیز تصریح کرده که این گزارش عمداً رسانه‌های خارجی را هدف گرفته، زیرا به اعتقاد او بخشی از مخاطبان ایرانی به رسانه‌های «آن سوی آب» اعتماد بیشتری دارند.

متن کامل گزارش را می‌توانید اینجا بخوانید

از «سینما جهنم» تا «رادیو تراژدی»؛ کریم نیکونظر کیست؟

کریم نیکونظر، متولد ۱۳۶۰ در آبادان، نویسنده، روزنامه نگار، منتقد سینما و پادکستر است که بیش از همه با پادکست «رادیو تراژدی» شناخته می‌شود.

«رادیو تراژدی» از سال ۱۳۹۹ فعالیت خود را آغاز کرد و قالب اصلی آن روایت مستند زندگی شخصیت‌ها و رخدادهای تراژیک است. در معرفی این پادکست آمده که داستان‌ها بر پایه واقعیت و متکی بر کار روزنامه نگاران تحقیقی تهیه می‌شوند.

نیکونظر علاوه بر نویسندگی و روایت بسیاری از قسمت‌های رادیو تراژدی، در حوزه کتاب و پژوهش سینمایی نیز فعالیت داشته است. از جمله آثار او می‌توان به «سینما جهنم» درباره سینما رکس آبادان و «رفیق کشی» درباره زندگی عباس شهریاری اشاره کرد. در پروژه رادیو تراژدی نیز کتاب و محصولات نوشتاری مرتبط با این مجموعه منتشر شده است.

زادگاه آبادان در بخشی از فعالیت‌های او نیز حضور پررنگی دارد. برای نمونه، پس از حادثه متروپل، نیکونظر به آبادان رفت و در قسمت ویژه «آبادانی‌ها؛ قصه متروپل» روایت مشاهدات خود را از روزهای پس از حادثه ارائه کرد و در ادامه نیز برای تهیه قسمت «متروپل؛ چهل روز بعد» دوباره به شهر بازگشت و با روزنامه نگاران و افراد مطلع درباره حادثه گفت وگو کرد.

در سال‌های اخیر، فعالیت او از روایت‌های تاریخی و تراژیک به روزنامه نگاری تحقیقی و روایت رخدادهای معاصر نیز گسترش یافته است. تازه‌ترین نمونه آن، گزارش «دیده بان‌های تاریکی؛ آمار کشته شدگان دی ماه ۱۴۰۴ از کجا آمدند» است؛ گزارشی که در آن نیکونظر تلاش کرده منشا آمارهای مختلف درباره شمار کشته شدگان اعتراضات دی ماه را از طریق مکاتبه با رسانه‌ها و نهادهای بین المللی بررسی کند.