اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (گیلان‌شناس)-میثم نوائیان (باستان‌شناس)- آداب و رسوم سنتی مردم کوهستان؛ میراثی زنده از تاریخ، جامعه و فرهنگ آداب و رسوم سنتی مردم کوهستان، بخشی ارزشمند از میراث ناملموس بشری است که در گذر نسل‌ها و در پیوند با طبیعت، اقلیم و شیوه‌های زندگی شکل گرفته است.

آداب و رسوم کوهستان؛ میراثی از تاریخ و فرهنگ

 این سنت‌ها بازتابی از تاریخ سکونت انسان در ارتفاعات و حاصل سازگاری جوامع کوهستانی با شرایط خاص محیطی، محدودیت منابع و دشواری‌های زندگی در سرزمین‌های مرتفع هستند.
 از منظر تاریخی، آیین‌ها، روایت‌های شفاهی، موسیقی محلی، پوشاک سنتی و شیوه‌های معیشت، بخشی از حافظه تاریخی جوامع کوهستانی را حفظ می‌کنند.
 این میراث می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره مهاجرت‌ها، روابط میان جوامع، تحولات اقتصادی و نحوه بهره‌برداری انسان از محیط کوهستان در اختیار پژوهشگران قرار دهد. از منظر اجتماعی، بسیاری از سنت‌های کوهستانی بر همکاری، همیاری و مسئولیت‌پذیری جمعی استوارند.


 مشارکت در برداشت محصولات، جابه‌جایی فصلی دام‌ها، برگزاری آیین‌های جمعی و کمک به خانواده‌های نیازمند، نمونه‌هایی از سازوکارهایی هستند که به تقویت پیوندهای اجتماعی، اعتماد متقابل و همبستگی میان اعضای جامعه کمک می‌کنند. 
این ویژگی‌ها در محیط‌هایی که دسترسی به خدمات و منابع محدودتر است، اهمیت ویژه‌ای دارند. از منظر فرهنگی، زبان‌ها و گویش‌های محلی، افسانه‌ها، دانش بومی هواشناسی، شناخت گیاهان دارویی، آیین‌های فصلی و باورهای مرتبط با کوهستان، بخشی از تنوع فرهنگی جهان را تشکیل می‌دهند. 
بسیاری از این سنت‌ها حامل دانشی هستند که طی نسل‌ها و از طریق تجربه مستقیم طبیعت شکل گرفته است. مطالعه آن‌ها همچنین می‌تواند به درک بهتر رابطه انسان و محیط، شیوه‌های سنتی مدیریت منابع و اهمیت حفاظت از زیست‌بوم‌های کوهستانی کمک کند. بااین‌حال، تغییرات سریع اجتماعی و اقتصادی، مهاجرت از روستاهای کوهستانی، گسترش گردشگری نامسئولانه و کاهش انتقال تجربه میان نسل‌ها، برخی از این میراث‌های ارزشمند را با خطر فراموشی مواجه کرده‌اند. 
حفاظت از آداب و رسوم سنتی، به معنای متوقف کردن تغییرات فرهنگی نیست؛ بلکه به معنای شناخت، ثبت و انتقال آگاهانه میراثی است که هویت تاریخی و فرهنگی جوامع کوهستانی را شکل داده است.
کوهستان تنها مجموعه‌ای از ارتفاعات، صخره‌ها، جنگل‌ها و یخچال‌ها نیست؛ کوهستان سرزمین انسان‌هایی نیز هست که طی قرن‌ها، فرهنگ، دانش و شیوه زندگی خود را در پیوند با آن ساخته‌اند. پاسداشت این میراث، بخشی جدایی‌ناپذیر از حفاظت جامع از کوهستان‌ها و تنوع زیستی و فرهنگی آن‌هاست.

خانه آخرت، رسمی از قلل تالش تا البرز غربی

در مناطق کوهستانی گیلان، از تیله‌بَند در تالش و در حاشیه بقعه‌های کوهستانی رسمی کهن در برخی‌از بلندترین قلل منطقه مرسوم است. این مناطق معمولاً منطبق بر جایگاه‌هایی است که دارای آستانه‌هایی هستند که هم موردِ پرستش مردم گالش (دامداران) و هم کلایه‌ها (یکجانشین‌های دیم‌کار) و همچنین تالشهای ساکن در مناطق ییلاقی و چوپان‌های کوچروی تالش است. چه در حاشیه و محوطه این بناهای یادمانی و مقدس، چه روی صخره‌ای که در این بلندترین مکانِ منطقه روی قلّه کوه قرار گرفته است. رسم بر این بوده که، زائرین پس‌از رسیدن به بقعه و انجام زیارت و دادن هدایا، نذرها و حتی قربانی و پس‌از استفاده از مناظر بدیع این قلل کوهستانی، به جمع‌آوری سنگ‌های حاصل از فرایند هوازدگی در حاشیه‌ی مکان مذهبی موردِ نظر اقدام می‌کردند.
 پس‌از آن، برای خودشان و کسانی که دوست داشتند، با‌استفاده‌از سنگ‌های جمع‌آوری شده، بنایی سنگی بیش‌تر شبیه هِرَم درست می‌کردند.

 این بنای سنگی ساده را خانه آخرت می‌نامیدند. هدف از این کار احداث خانه‌‌ای برای اقامت خودشان یا کسانی که دوست داشتند، در دنیای آخرت بود. نشانه‌هایی از این رسم به‌شکل گسترده‌ای بر قله هایی چون تیله بند در بالادست شیله‌وشت، بلور در منطقه اِشکِورِ بالا و کوچِ‌سماموس در شمال‌شرقی آبادی سی‌پُشت قابلِ مشاهده است.