تعطیلی مدرسه ها و بچه هایی که دلتنگ نیستند
مهرداد خدیر در عصر ایران نوشت؛ دو هفته از تعطیلی مدارس و آموزشگاه‌ها به خاطر شیوع ویروس «کرونا» می‌گذرد و چنانچه دو هفته آینده هم ادامه یابد به تعطیلات نوروز، متصل می‌شود به گونه‌ای که اگر 16 فروردین 1399 بچه‌ها به مدرسه بازگردند، تعطیلات 45 روزه را پشت سر گذاشته‌اند. به اندازه نیمی از تابستان!
روشن است که سلامت فرزندان‌مان بر هر امر دیگری ارجح است و باید «باشیم» تا به امور دیگر بیندیشیم و وقتی این «هستن» و «باشندگی» در معرض خطر یا تهدید باشد، هر موضوع دیگری در رتبه پایین‌تر قرار می‌گیرد.
ضمن این که اگر هم دولت، اعلام کند مدرسه‌ها باز است چه بسا خانواده‌ها بچه‌ها را نفرستند چراکه از کجا باید اطمینان حاصل کنند که تنها یک نفر مبتلا نباشد و به دیگران سرایت نکند؟
قضیه، خاص ایران هم نیست و چین و ژاپن و ایتالیا و کره جنوبی هم درگیر شده‌اند و کشور به کشور جلو می‌رود.آنان نیز اقدام به تعطیل مدارس کرده‌اند با بازه‌های زمانی متفاوت.
پس نمی‌توان انتقاد کرد که چرا مدرسه‌ها بسته شده خاصه از زبان کسانی چون من که سال‌هاست از این نظام آموزشی فرسوده می‌نالیم و بر آن نقدها داریم.
پیش‌تر نوشته بودم که غالب مدارس در ایران منهای استثناهای خاص، به «دارالامتحان»یا «امتحان خانه» بدل شده‌اند. بچه‌ها به جای طرح پرسش، مدام خود را در معرض پرسش و در پی آن سرزنش می‌بینند. حال آن که مدرسه باید جایی برای شکوفایی استعداد‌ها باشد و ستایش نه این همه سرزنش.
جامعه شناسانی مانند «ایوان ایلیچ» اساساً از «مدرسه زدایی» دفاع می‌کنند. او می‌گوید: « مدرسه‌ها قفس‌هایی بیش نیستند. اگر قرار است فرزند کارگر بعد از سال‌ها آموزش، همان نقش‌های شغلی پدرش را انجام دهد پس چه بهتر که وقت خود را در قفس مدرسه تلف نکند.»
اگر این دیدگاه را باور داشته باشیم بچه‌های ما دو هفته است که از این قفس‌ها رها شده‌اند. با ترس از امتحان‌های مکرر که اعصاب و روان بچه و خانواده را می‌فرساید (و نه امتحانات لازم و در موعد مشخص و مقرر) شب به بستر نمی‌روند و این ماشین ترس، فعلا متوقف شده است.
ترس از امتحان، ترس از شماتت ناظم که چرا چهار دقیقه دیر آمده‌ای؟ ترس از این که بابت مقنعه‌ای که کمی از عقب رفته سرزنش شود. ترس از این که معلم او را تحقیر کند و بگوید به درد این رشته نمی‌خوری. انگار که همه دانش آموزان علوم تجربی باید پزشک شوند یا همه ریاضی خوانده‌ها مریم میرزا خانی و انگار علوم انسانی جای درس‌نخوان هاست.
این ماشین تولید ترس و تربیت نیروی مطیع و ناماهر که در ایران با اسم دهان پُر کن «آموزش و پرورش» شناخته می‌شود، استعدادهای بچه‌ها را نمی‌تواند کشف کند و تنها ترس از کنکور و رقابت را در جان آنها می‌ریزد، فعلا به خاطر کرونا زمین گیرو متوقف شده هر چند تدابیری چون آموزش تلویزیونی اندیشیده‌اند اما وقتی این بچه‌ها را تنها با امتحان و تهدید کسر نمره و احضار والدین کنترل کرده و بارآورده‌اند تلویزیون که نمی‌تواند این کارها را انجام دهد!
بچه‌ها از قفس مدرسه رها شده‌اند و به همین خاطر کمتر می‌شنویم که دل تنگی نشان دهند اما در قفس دیگری به نام آپارتمان‌های غالبا شصت هفتاد متری گرفتار شده‌اند.
در مدرسه اگر ترس از امتحان بود هیاهوی حیاط و دوستان هم بودند و در خانه اگر تک فرزند هم باشی صدایی از کسی بر نمی‌خیزد مگر تلویزیون که داخلی آن حکایت لوس بازی‌های آقای دلاوری است و خارجی‌اش نمک پاشی‌های خانم سالومه!
غالب بچه‌ها دل تنگ مدرسه نیستند مگر مدارسی که روش‌های سنتی را کنار گذاشتند و به نشاط دانش آموزان و مهارت آموزی آنان بیشتر اهمیت دادند تا تحمیل محفوظات و شوربختانه شمارشان فراوان نیست و در ایران در اقلیت محض به سر می‌برند.
آری، بچه‌ها دلتنگ نیستند اما نگران‌اند که این حجم تلنبار شده را چگونه باید در مغز خود فرو کنند؟
از این رو یادآوری چند نکته خالی از لطف نیست:
1. بگذارید مدیران با مشورت انجمن اولیا و مربیان ابتکار به خرج دهند و تدبیری بیندیشند. اگر انجمن‌ها صوری و تنها برای توجیه دریافت شهریه‌های فراقانونی و زیر سیطره مدیران نبودند اکنون به کار می‌آمدند. انجمن‌ها عملا اختیاری ندارند و تنها بحث دریافت پول به طرق مختلف در آنها مطرح است. با این حال چه بسا بتوان کمک خواست.
2. معلمی که در یک کلاس 20 محصل دارد با همه نمی‌تواند در تلگرام ارتباط مستمر برقرار کند. هر معلم اما می‌تواند کلاس 20 نفره را به 5 گروه 4 نفره تقسیم کند و محتوا را به آن 5 نفر که سرگروه یا نماینده می‌شوند انتقال دهد. سازمان‌های سیاسی در دنیا از این طریق هزاران نفر را سازمان دهی می‌کنند.
منتها معلم باید نگاه اداری را کنار بگذارد و از این کار لذت ببرد. در این حالت معلم در فضای مجازی به آن 5 نفر پیام می‌فرستد و ویدیوهایی را که تهیه کرده در اختیار آنان می‌گذارد. بچه‌ها هم گوش می‌کنند و سؤالات خود را در میان می‌گذارند. هر چند که 20 نفر هم قابل مدیریت است.
مگر این همه گروه در فضای مجازی فعال نیست؟ کلاس‌ها را به گروه‌ها تبدیل کنند و در مواقع لازم در خصوصی پیام دهند. خود ما در عصر ایران تحریریه را در گروه تشکیل می‌دهیم و دو هفته است که مثل قبل محتوا تولید می‌کنیم و همه کارهای نظارتی و ویرایش و حک و اصلاح را هم از این طریق انجام می‌دهیم.
3. در سال 57 مدرسه‌ها از 13 آبان تا اول اسفند به خاطر انقلاب تعطیل بود. تدبیری که اندیشیده شد این بود که درس‌ها را سبک کردند. تولید علم هم آسیب ندید! هر روز عصر مرحوم رجایی در تلویزیون ظاهر می‌شد و اعلام می‌کرد کدام درس‌ها حذف شده است. البته الآن گویا هزار عنوان کتاب درسی در رشته‌ها و مقاطع مختلف داریم! اما از طریق سایت و کانال می‌توان اطلاع رسانی کرد.
در سال 59 هم مدارس شهرهای درگیر جنگ تعطیل شدند و تدبیر مشابه سال 57 اندیشیده شد. در آن زمان سایت و کانال البته نبود.
4. کرونا با همه مصایبی که به بار آورده توفیق اجباری برای اندیشیدن و تجدید نظر و توجه بیشتر ما ایرانیان به امور عقلانی و تجربی است.
کشتی این آموزش و پرورش که متکی به امتحان‌های متعدد و گرو نگاه داشتن کارنامه برای دریافت شهریه و نالیدن همه از کمی دستمزد است به گل نشسته در حالی که شاخ غول کنکور هم شکسته و صندلی‌های دانشگاه‌ها خالی است و خیلی‌ها مشتری ندارند. کرونا سختی کار رشته‌های مرتبط با پزشکی را هم پیش چشم مردم قرار داده و این تصور را که همه در آن پول درمی آورند اصلاح کرده و احتمالا از شوق پزشک شدن کاسته مگر برای آنها که انگیزه خدمت شان می‌چربد.
پس این همه فشار و ترساندن از کنکور هم عبث است و جوانی و شادابی بچه‌های ما را تباه می‌کند.
از این رو بهتر است آموزش و پرورش به جای تقسیم نظام آموزشی به خاص و هیات امنایی و دولتی و غیر انتفاعی که در شهریه متفاوت‌اند و از مرکز هدایت می‌شوند دست مدارس را باز بگذارد تا خودشان ابتکار عمل به خرج دهند.
بخشی از گفته‌های آقای دکتر سعیدی استاد دانشگاه تهران و جامعه شناس را از مصاحبه اخیر او با مجله تجارت فردا نقل می‌کنم چون بعید می‌دانم تصمیم‌گیران ارشد ما در وزارت آموزش و پرورش اهل خواندن مجلات و آگاهی از نظرات تازه باشند و دغدغه همه این است که سازمان برنامه و بودجه فلان مبلغ را تخصیص می‌دهد یا نه و البته یک کار هم می‌تواند این باشد که بحث حقوق و مزایا را مستقیما به این سازمان بسپارند تا به امور دیگر بیندیشند:
« آموزش فنلاندی، نوع جدیدی است که تمام معیارهای آموزش سنتی را کنار گذاشته و روش آن شناختی است. یعنی با ابزار درس می‌دهند و کتاب مشخصی هم وجود ندارد. البته در ایران هم برخی مدارس از این روش استفاده می‌کنند و تحقیق یکی از دانشجویانم نشان می‌دهد در مدرسه مفید که آموزش مذهبی هم می‌دهد از این روش استفاده می‌شود. یعنی اصلا تقسیم بندی کلاس در این مدرسه وجود ندارد.
زنگ هم به نشانه شروع یا پایان یک کلاس به صدا در نمی‌آید. خود دانش آموز تصمیم می‌گیرد سر کدام کلاس برود و چه درسی را انتخاب کند. در آموزش فنلاندی نشاط دانش آموز اهمیت دارد و معلم پیوسته در حال ارزیابی دانش‌آموز است و روند پیشرفت او را گزارش می‌کند. دست معلم هم باز است چون منابع و کتاب‌ها متنوع‌اند و معلم می‌تواند از فنون مختلف، استفاده کند.»
البته که دل بچه‌ها برای چنین مدارسی باید تنگ شود اما برای مدرسه‌هایی که تکرار در تکرارند و ملال اندر ملال و جسم و روح‌شان بوی کهنگی می‌دهد و برای بچه‌های سر در گوشی جاذبه‌ای ندارد، چرا باید تنگ شود؟!
هر چند که می‌دانم برخی در عین موافقت با این محتوا به دو نکته اشاره می‌کنند:
اول این که انتظار دارید ایرانی حقوق بگیریم و فنلاندی درس بدهیم؟ بچه‌ها را نمی‌توان کنترل کرد. اگر امتحان نگیریم همین درس را هم نمی‌خوانند.
دوم هم این که کنکور چه می‌شود؟ فکر و ذکر ما کنکور است!
پس، قفس نه فقط مدرسه‌هایی است که بچه‌ها فعلا از آنها آزاد شده‌اند یا خانه‌های کوچکی که از ترس کرونا در آن گرفتار آمده‌اند. در ذهن‌های ما هم انگار قفس شکل گرفته است!
کرونا فرصتی است که همه با هم این قفس‌ها را بشکنیم. همه مان!