سِراوان، پُرجمعیت‌ترین آبادی رشت و استان؛قابی از تلفیق جغرافیا و تاریخ

اختصاصی کلانشهر: گیلان، سرزمین آبادی‌هایی است که هرکدام ویژگی‌ها، ظرفیت‌ها و شگفتی‌های خاص خود را دارند؛ اما پرجمعیت‌ترین روستای استان کجاست؟ بیشترین سطح زیر کشت برنج به کدام آبادی اختصاص دارد؟ کدام روستا قطب تولید ترب است و چه ویژگی‌های کمترشناخته‌شده‌ای در جغرافیا، اقتصاد، تاریخ و فرهنگ روستاهای گیلان نهفته است؟

این پرسش‌ها بخشی از موضوعات پژوهشی پنج‌ساله ابوطالب قاسمی وسمه‌جانی، دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، و نیما فرید مجتهدی، گیلان‌شناس، درباره شناسایی و معرفی آبادی‌های شاخص استان گیلان است؛ پژوهشی که قرار است در قالب مجموعه‌ای از گزارش‌های خواندنی، هر هفته دوشنبه‌ها در  کلانشهر منتشر شود.

نخستین قسمت این مجموعه به سراوان اختصاص دارد؛ آبادی‌ای که عنوان پرجمعیت‌ترین آبادی گیلان را به خود اختصاص داده و در کنار موقعیت جغرافیایی و تاریخی ویژه‌اش، مجموعه‌ای از جاذبه‌های طبیعی و گردشگری استان را در همسایگی خود جای داده است.

در این مجموعه، قرار است با نگاهی مستند و مبتنی بر داده‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و تاریخی، گوشه‌هایی کمترشناخته‌شده از سیمای روستایی گیلان را بشناسیم.

ابوطالب قاسمی وسمه‌جانی-دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی

نیما فریدمجتهدی-گیلان‌شناس

سراوان یکی از آبادی‌های شاخص استان گیلان است. چه به دلیلِ‌ترین‌هایی که به خود اختصاص داده از‌جمله پُرجمعیت‌ترین آبادی شهرستان رشت و استان گیلان و هم به‌دلیلِ همجواری با برخی از جاذبه‌هایی که دارد از‌‌جمله پارک جنگلی سراوان، کاروان‌سرای لات، موزه میراث روستایی گیلان. علاوه‌براین، سراوان چه در گذشته و چه امروز، یکی‌از مهمترین موقعیت‌های چهار‌راهی استان گیلان را به خود اختصاص داده‌است. 

سراوان

آبادی سَراوان با موقعیت جغرافیایی: ʺ03 ´05 °37 عرض جغرافیایی شمالی و ʺ08 ´39  °49 طول جغرافیایی شرقی و ارتفاع از سطح دریا 67 متر در شهرستان رشت، بخش سَنگَر، دهستان سَنگَر قرار گرفته است. آبادی‌های قاضیان در شمال، جوکول‌بَندان در شمال‌غربی، کَچا و موشَنگاه در جنوب‌غربی، شیخ‌علی‌توسه و میرزاگلبند در جنوب‌شرقی و لیافو در شرقِ آن قرار دارند(شکل.1).  از لحاظ موقعیت طبیعی، سازندهای زمین‌شناسی‌ای که این منطقه روی آن واقع شده است، شامل دو بخش است؛ کرانه سمت چپ روستا، شامل شن و ته‌نشست‌های دلتایی و کرانه راست شامل ته‌نشست‌های ساحلی و ماسه‌های بادی مربوط به دورانِ کواترنر است. از لحاظ ریخت‌شناسی زمین، این ناحیه بر روی دلتای کهنِ سفیدرود و کرانه‌های هموار آن ‌قرار دارد و پوشش گیاهی آن از نوع مزارع برنج و جنگل است. این روستا در حوضه آبریز رودخانه سفیدرود قرار دارد و آب‌وهوای آن از نوع بسیار مرطوبِ معتدل است. 

                                                                                                                                               موقعیت آبادی سراوان

ویژگی‌های انسانی: جمعیت روستا براساسِ سرشماری نفوس و مسکن سال 1395، تعداد 5542 نفر است که در 1837 خانوار زندگی می‌کنند. از تعداد کل جمعیت روستا، 2826 نفر مرد و 2716 نفر زن هستند؛ بنابراین نسبت جنسی 05/104 است، یعنی در ازای هر 100 زن، 05/104 نفر مرد وجود دارد. تعداد جمعیت روستا نسبت به سرشماری سال 1390 کاهش و تعداد خانوار آن تغییری نداشته است. این روستا هم پُرجمعیت‌ترین آبادیِ استان گیلان و هم شهرستان رشت به شمار می‌رود(جدول.1).

سراوان دارای سکنه دائمی است و در محور جاده رشت ـ قزوین قرار دارد. جاده دسترسی به روستا آسفالت است و منطقه دارای امکانات و خدمات عمومی برق، آب، گاز، شرکت تعاونی روستایی، شورای حل اختلاف، پاسگاه نیروی انتظامی، دبستان، متوسطه اول و دوم، خانه و مرکز بهداشت، داروخانه، پزشک، دفتر ICT روستایی، دفتر مخابرات، بانک و تعمیرگاه ماشین‌آلات کشاورزی و غیرکشاورزی است. خدمات حمل‌و‌نقل عمومی در ناحیه وجود دارد و اهالی با تاکسی به خارج از آن تردد می‌کنند. سراوان خدمات خود را از شهر سنگر دریافت می‌کند و اقتصادِ غالبِ آن مبتنی بر شالی‌کاری، فعالیت‌های خدماتی و گردشگری است. فاصله روستا تا نزدیک‌ترین شهر، یعنی سنگر، 15 کیلومتر است.

جدول1: چکیده آمار جمعیتی و سکونت آبادی (منبع: سرشماری نفوس و مسکن سال 13۹۵)

مشخصه‌های فرهنگی: مردم روستا به گیلکی مرکز گیلان صحبت می‌کنند و گیلک هستند. اهالی از گذشته‌های دور به کشت و زرع برنج می‌پردازند. دین مردم منطقه اسلام و مذهب‌شان شیعه اثنی‌عشری است.

ویژگی بارز: از گذشته‌های دور، به ‌دلیلِ موقعیت میان‌راهی‌ سراوان، که قبل از ورود به جلگه گیلان (رشت) و قبل از خروج از همین جلگه به سمتِ فلات ایران قرار دارد، این روستا از اهمیت زیادی برخوردار بوده و در تاریخ به فراوانی از آن یاد شده است. این اهمیت، سبب ساخت یکی از معروف‌ترین کاروان‌سراهای تاریخی گیلان در جوار این روستا شده است. امروزه با ورود به استان گیلان، سراوان محل تقسیم مسیرهای عمده ورودی به شرق (سیاهکل، لاهیجان، رودسر و...)، مرکز (رشت، بندرانزلی و...) و غرب (فومن، تالش و آستارا) گیلان است. از دیگر ویژگی‌های این ناحیه، وجودِ پارک جنگلی سراوان و کاروان‌سرای تاریخی لات است. ساخت موزه میراث روستایی در جوار سراوان، به عنوانِ یکی از منحصربه‌فردترین از نوع خود در ایران، مجموع ویژگی‌های مهم این روستا را تکمیل کرده است. این منطقه جزء روستاهای مصوب هدف گردشگری استان گیلان محسوب می‌شود. با جمعیتی برابر با 5542 نفر، پُرجمعیت‌ترین آبادی شهرستان رشت محسوب می‌شود. لازم به ذکر است که آبادی ِسراوان پُرجمعیت‌ترین آبادی استان گیلان هم است.

 

کاروان‌سرای لات

این کاروان‌سرا در30کیلومتری جنوب شهر رشت، در مسیر اصلی جاده رشت به قزوین، در شرق جاده و در منطقه سراوان قرار دارد که در میان مردم منطقه به کاروان‌سرای شاه عباسی هم مشهور است. براساسِ نوشته رابینو، این کاروان‌سرا در سال 1246 قمری، توسط منوچهرخان معتمدالدوله ساخته شده است. نقشه کاروان‌سرا چهارضلعی و مستطیل‌شکل است و از آجرهای ختایی به ابعاد 4 × 20 × 20 سانتی‌متر با ملات آهک و ساروج ساخته شده است. ورودی بنا از جهت شرقی در میان رواق‌های حجره‌مانند جای دارد. سبک معماری بنا اقتباسی از ساخت‌و‌ساز کاروان‌سراهای چهارایوانی دوره صوفیه است. در چهار زاویه بنا، چهار مال‌بند ساخته شده و حجره‌هایی هم در نمای داخلی بنا جهت اسکان کاروانیان احداث شده است (جهانی: 54).

موزه میراث روستایی گیلان

این موزه در زمینی به مساحت حدود200 هکتار در پارک جنگلی سراوان، واقع در 18کیلومتری جاده رشت به تهران قرار دارد. ایده تأسیس این موزه پس از زمین‌لرزه 1369 گیلان، که روند تخریب بناهای سنتی را تندتر کرد، شکل گرفت و فاز مطالعاتی آن از اوایل سال 1381 آغاز شد. این موزه در سال 1384 افتتاح شد و هم‌اکنون سازه‌های روستایی مربوط به مناطق جلگه‌ای، کوهپایه‌ای، کوهستانی از شرق، مرکز و غرب گیلان، در موزه موردِ بازدید عموم قرار می‌گیرد. در طراحی این موزه، محل‌های مشخصی برای نمایش‌ها و بازی‌های سنتی، بازار روز، کارگاه صنایع‌دستی و رستوران‌های سنتی در نظر گرفته شده است. این موزه یکی از بهترین و مهم‌ترین موزه‌های ایران و در نوع خود بدون رقیب و جالب توجه و ارزشمند است. 

پارک جنگلی سراوان

این پارک از قدیمی‌ترین مناطق جنگل‌کاری استان گیلان محسوب می‌شود که طی زمان‌های گذشته چندین مورد قطع، بهره‌برداری و مجدداً جنگل‌کاری شده ‌است؛ به‌‌طوری‌که حدود 25 سال پیش قسمت اعظم منطقه پوشیده از سوزنی‌برگان دست‌کاشت بود.
 پارک جنگلی سراوان در قسمتِ غربی جاده رشت به تهران و در فاصله 17 کیلومتری از مرکز استان قرار دارد و طول شمالی و جنوبی جنگل‌های آن 6700 متر و عرض متوسط آن در جهت شرقی ـ غربی 2 کیلومتر است.
 این پارک، منطقه‌ای با وسعت 1487 هکتار را دربرمی‌گیرد که از این سطح، 210 هکتار حفاظتی، 521 هکتار تفرج گسترده و 756 هکتار دارای توان تفرج متمرکز است. ارتفاع آن از سطح دریا 50 تا 250 متر است. محدوده پارک از شمال به جاده درّه‌پشت به فَشتام (سرانجام به جاده نیروگاه)، از غرب به مستثنیات قراء کَچا ـ

 جوکول‌بَندان، قسمتی به جنگل‌های عزیزکیان، تأسیسات نیروگاه و اراضی شهر صنعتی و مستثنیات روستای بهدان بالا و پایین، از جنوب به جاده روستایی کَچا و از شرق به جاده آسفالته رشت به تهران ختم می‌شود. در سال 1386 در ضلع جنوبی کمربندی سراوان ـ فومن، مساحتی به‌میزان 253 هکتار از این پارک تحتِ عنوان محل فرهنگی‌ـ‌آموزشی به اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان گیلان واگذار شد که درحالِ‌حاضر موزه میراث روستایی گیلان را تشکیل می‌دهد. 

پوشش گیاهی منطقه شامل گونه‌های درختی بلوط، مَمرز، کاج تدا، لَرگ، بلوط، اَنجیلی، افرا، زَربین‌، سرو نقره‌ای، صنوبر، توسکا، ون، اقاقیا، گونه ‌درختچه‌ای آلوچه ‌وحشی، ازگیل، ازملک، خاس، سیاه‌ولیک، سرخ‌ولیک و کوله‌خاس است.
 پارک سراوان علاوه‌بر جاذبه‌های خاص طبیعی و استقرار گونه‌های متنوع درختی و درختچه‌ای، پرندگان و جانوران گوناگون و همین‌طور موقعیت قرارگیری و شکل زمین در نقاط مختلف آن که دربردارنده مناظر متفاوتی است؛
 یکی از قطب‌های گردشگری شهرستان رشت و استان گیلان به‌شمار می‌رود و دارای امکانات رفاهی از جمله آلاچیق، میز و نیمکت، اجاق، محوطه بازی برای کودکان، وسایل بازی کودکان، سطل‌زباله، سرویس بهداشتی و سکوی نصب چادر است.

                                                                                                            تالاب مشهور در پارک جنگلی سراوان