کلانشهر: بسیاری از شهروندان که نگران آینده کاسپین هستند، این سوال در ذهن آنها ایجاد شد که آیا سیلاب‌های بزرگ شمال کشور همانند سیلاب ۱۳ آبان غرب مازندران که به دریای کاسپین می‌ریزد، تاثیری بر تراز و نوسانات آب این دریا دارد؟

سیلاب‌های شمال کشور همانند سیلاب ۱۳ آبان غرب مازندران که رکوردهای بارش و دبی آب رودخانه‌ها را شکسته و حجم قابل توجهی از سیلاب با قدرت تخریب زیاد وارد دریای کاسپین شده است، همانند این سیلاب‌ها در گیلان و گلستان هم حتی با شدت بیشتر اتفاق می‌افتد.

این روزها این پرسش در بین افکار عمومی ایجاد شد که حجم زیاد آب که به کاسپین وارد می‌شود تراز آب بزرگترین دریاچه جهان را بالا می‌آورد؟

صاحبنظران و چهره‌های دانشگاهی معتقدند با توجه به اینکه سه تا چهار درصد آب دریای کاسپین از طریق رودخانه‌های جنوب این دریا که مرتبط با شمال ایران بوده تامین و ۸۴ درصد دیگر آن به تنهایی از رودخانه ولگای روسیه تامین می‌شود؛ بنابراین این سیلاب‌ها هیچ تاثیری در تراز آب کاسپین ندارد.

رودخانه ولگا که بزرگترین رودخانه جهان و اروپا است از میانه سیبری سرچشمه می‌گیرد و با توجه به اینکه دارای یخچال‌های دائمی نیست، گرمایش زمین هم آب این رودخانه را افزایش نمی‌دهد اما بخاطر بارش‌های زیاد آن منطقه این رودخانه آب بسیار زیادی دارد که وارد دریای کاسپین می‌شود.

صاحبنظران بر این باورند آب همه دریاهایی که همانند کاسپین محصور هستند تبخیر می‌شود و آبی که وارد این دریاها می‌شود کمتر از میزان تبخیر است و به مرور زمان خشک شده و با آب رودخانه هایی که وارد آن می‌شوند توازن برقرار می‌کند.

اما با توجه به حجم کم آب رودخانه‌های جنوب کاسپین که شامل استان‌های شمالی می‌شود شدت و ضعف آب این رودخانه‌ها تاثیری بر تراز آب کاسپین ندارد.

رودخانه‌های شمال و دریای کاسپین

فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست بیان کرد: با توجه به اینکه کل رودخانه‌های جنوب کاسپین همانند سفید رود، هراز، بابلرود و رودخانه‌های دیگر که در جنوب این دریا وارد کاسپین می‌شود سه تا چهار درصد است، بنابرین این میزان تاثیری بر نوسانات آب دریای کاسپین ندارد.

عزیرعابسی اضافه کرد: آب همه دریاهایی که محصور هستند تبخیر می‌شود و دریای کاسپین هم از این امر جدا نیست و منبع اصلی تامین کننده آب این دریاها، رودخانه هایی است که به آن منتهی می‌شود.

عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل تصریح کرد: آب رودخانه‌ها برای دریای کاسپین بسیار حیاتی است اما حجم آبی که از رودخانه‌های جنوب دریای کاسپین که همان استان‌های شمالی ایران است، بسیار ناچیز است که حتی اگر به طور کلی اصلا آبی از استان‌های شمالی به کاسپین وارد نشود تاثیر چندانی برروی این دریا نخواهد داشت.

سهم ۸۴ درصدی ولگا

این صاحبنظر حوزه محیط زیست کشور بیان کرد: رودخانه ولگا که از بزرگترین رودخانه‌های جهان و اروپا است و از میانه‌ی سیبری سرچشمه می‌گیرد به تنهایی ۸۴ درصد آب دریای کاسپین را تامین می‌کند.

عابسی گفت که این رودخانه فاقد یخچال‌های دائمی است و گرمایش زمین حجم آب این رودخانه را زیاد نخواهد کرد اما بارش‌های بسیار زیاد این منطقه سبب شد که ولگا یکی از رودخانه‌های پر آب دنیا باشد که به کاسپین می‌ریزد.

این استاد دانشگاه اضافه کرد: منبع اصلی آب دریاهای محصور همانند کاسپین رودخانه‌هایی است که به آن می‌ریزد اما با توجه به درصد بسیار کم آب رودخانه‌های جنوب دریای کاسپین که بین سه تا چهار درصد است سیلاب‌های زیاد هم تاثیری برتراز آب بزرگترین دریاچه جهان نخواهد داشت.

طبق آمار، سطح آب دریای کاسپین طی چهار سال گذشته حدود ۳۸ سانتی متر کاهش داشته و در اثر کاهش ۱۷۰ سانتیمتری سطح آب کاسپین از دهه ۷۰ تاکنون بنا بر بررسی‌های کارشناسی مسوولان مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای کاسپین این عقب نشینی قابل ملاحظه دریا به افزایش گستره زیادی از عرصه ساحلی در سواحل شمالی به ویژه غرب مازندران منجر شده است.

بر اساس مطالعه صورت گرفته در سال ٢٠١٧ مشخص شد که آب کاسپین تا سال ٢٠۵٠ پسروی خواهد داشت و این پسروی بنا به گفته کارشناسان به علت تغییر اقلیم است که احتمال افزایش هم دارد در حالی که حدود ۵۰ درصد پسروی دریایی کاسپین به سرعت تبخیر آب در آن بر می‌گردد و درصورتی این روند با این سرعت ادامه یابد ٢٠ تا ٢۵ درصد مساحت کاسپین در بخش شمالی که سواحل روسیه را شامل می‌شود، کاهش خواهد داشت.

نتایج این مطالعات همچنین نشان داده فقط در سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ سطح آب دریای کاسپین با کاهش حدود ۵۰ سانتیمتری مواجه بوده که این رخداد به عقب نشینی دریا از ۱۰ متر تا ۱۰۰ متر در سواحل مختلف منجر شده است.

مطالعات و اندازه گیری دقیق زمینی که در ایستگاه‌های شاخص ساحلی دریای کاسپین انجام گرفته این مساله سبب افزایش قابل توجه محدوده ساحلی در طول بیش از ۸۵۰ کیلومتر سواحل شمالی کشور شد و کارشناسان معتقدند: با تشدید روند کاهشی آب، شاهد پسروی بیشتر دریا و خروج بخش عمده‌ای از بستر دریا در آینده نه چندان دور باشیم. 

با توجه به این رخداد طبیعی به تاکید کارشناسان ضرورت دارد در گام نخست به اهمیت موضوع حفاظت از حریم و بستر دریا و گام بعدی ضرورت دارد مسوولان دست اندکار نسبت به پیامد‌های ناشی از این پدیده توجه جدی و برنامه ریزی اصولی و اساسی داشته باشند.

ایجاد چالش در زیرساخت‌ها، کاربری‌های اقتصادی، اجتماعی، اختلال در روند فعالیت بنادر و دریانوردی، صید و صیادی، خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریای کاسپین (تالاب‌ها - خلیج‌ها) افزایش عرصه ساحل، دخل و تصرف انسانی به حریم دریا و اثرات منفی بر آبخوان‌های ساحلی از جمله اثرات عقب نشینی و کاهش تراز سطح دریای کاسپین از جمله تبعات منفی ناشی از عقب نشینی دریای کاسپین است.

سواحل کاسپین در شمال کشور یکی از نقاط زیبا و شورانگیز برای مردم بومی، مسافران و گردشگران دریا دوست است و از طول حدود ۸۰۰ کیلومتری این سرزمین آبی، نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر آن در مازندران، ۲۸۶ کیلومتر گیلان و بقیه هم در گلستان است.

بنابراین مازندران با داشتن بیشترین محدوده ساحلی، بسیاری از فعالیت‌های دریایی هم با ایجاد زیرساخت‌ها نظیر سه بندر یکی در امیر آباد بهشهر، دیگری در فریدونکنار و اداره کل دریانوردی استان مازندران هم در منطقه ویژه اقتصادی نوشهر، اداره کل گمرکات مازندران به مرکزیت نوشهر، دانشگاه علوم دریایی امام خمینی (ره) و افزون بر این زیرساخت‌ها، بسیاری از تاسیسات دریایی گردشگری، رفاهی، مراکز صید و صیادی در این خطه استقرار دارد.

در همین پیوند، عده‌ای از صاحبنظران امر برای کاهش آسیب پذیری ناشی از عقب نشینی آب دریای کاسپین به زیرساخت‌ها تاکید دارند که باید از هم اکنون مسوولان دست اندرکار با مدیریت اصولی، دانش لازم و مدیریت صحیح نسبت به گذر از این چالش جدی این منطقه برنامه ریزی اصولی اتخاذ کنند.

به اعتقاد کارشناسان امر ادامه روند معضل پسروی آب کاسپین به طور قطع بر ساختار اقتصادی و اجتماعی و گردشگری منطقه غرب مازندران تاثیر منفی بر جا می‌گذارد که تا دیر نشده برای حل این مشکل بزرگترین دریاچه جهان باید با برگزاری نشست‌های تخصصی کشورهای حاشیه این دریا تدابیری اندیشیده شود.