مهری شیرمحمدی با این مقدمه در ایسنا نوشت: گورستان‌های تاریخی امروزه به مثابه بخشی از هویت فرهنگی هر منطقه محسوب می‌شوند. امروزه برخی از این گورستان‌ها در دنیا به عنوان مقاصد گردشگری بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند.

مشهورترین آن گورستان «پر- لاشز» در فرانسه است که سالانه گردشگران زیادی از جهان برای زیارت قبور مشاهیر بزرگ به دیدن آن می‌روند. در این گورستان، مفاخر ایرانی زیادی هم به خاک سپرده شده‌اند.

در ایران نیز گورستان‌های تاریخی؛ تخت فولاد در اصفهان، کلخوران در اردبیل، دارالسلام شیراز، ظهیر الدوله در تهران و سرخاب در تبریز در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

یکی از این گورستان‌های تاریخی، «گورستان محله‌ی سلیمانداراب» رشت است. اگرچه پس از دفن میرزا کوچک‌خان جنگلی و تعدادی از همرزمان او، در دهه‌های اخیر این گورستان بسیار مورد توجه قرار گرفته، ولی این گورستان مدفن مشاهیر زیادی است که در تاریخ معاصر گیلان نقش ارزنده‌ای داشته‌اند و می‌توان گفت بسیاری از اولین‌های رشت، مدیون تلاش ایشان است.

از جمله این افراد؛ دایی نمایشی (پدر نمایش ایران)، جهانگیر سرتیپ پور (سازنده اولین تماشاخانه رشت)، میرزا حسین خان کسمایی (از سران اصلی مشروطه فاتح تهران)، حاج احمد کسمایی (مرد شماره ۲نهضت جنگل بعد از میرزا)، الله وردی وطن آبادی (پدر باغداری گیلان)، ابراهیم فخرایی، نویسنده نخستین کتاب پیرامون جنبش جنگل، شیون فومنی (پدر شعر گیلکی)، شکرالله خان کیهان، فرهنگ توحیدی، سید محمد تقی میرابوالقاسمی، جعفرخمامی زاده، فریدون نوزاد، علی فروحی، دکتر رضی شبان، شیخ علی ورزلی، نصرت رحمانی، سید علی زیباکناری (شاعر و موسیقی دان) و...است.

چندسال پیش شهرداری به واسطه مزار میرزا کوچک جنگلی، خیابان منتهی به این گورستان را سنگفرش کرد و دستفروشان مستقر در این خیابان را ساماندهی نمود. اما با وجود وعده‌های مکرر شوراهای ادوار گذشته مبنی بر معرفی مشاهیر آرمیده در این گورستان، تاکنون کوچکترین اقدامی نشده و از کم هزینه‌ترین اقدام یعنی نصب تابلوی حاوی ذکر نام و خدمات چهره‌های ممتاز آرمیده در این گورستان نیز عاجزند.

هرازگاهی، شکسته شدن و یا آسیب به قبور مشاهیر آرمیده در این گورستان در رسانه‌ها و فضای مجازی شنیده می‌شود. نظیر  نشست سنگ قبر میرزا حسین خان کسمایی. اخیراً شکسته شدن سنگ مزار دائی نمایشی در فضای مجازی مورد انتقاد قرار گرفته است.

شادروان محمد حسین دائی نمایشی(۱۲۴۹-۱۳۰۴) با اینکه تبریزی بود، ولی به واسطه کارگردانی بسیاری از تئاترهای اجرا شده در رشت، به «پدر نمایش ایران» معروف شده است.

تئاتر در رشت بعد از انقلاب مشروطه بین توده‌های مردم پا گرفت و گروه‌های هنری با اجرای تئاتر برای روشنگری، اصلاح معایب جامعه و حتی کارهای عام المنفعه تلاش می‌کردند. شاخص‌ترین اقدام عامه المنفعه در رشت، فروش بلیت تئاتر برای ساخت بیمارستان ملی (پورسینای کنونی) بود.

نخستین گروه‌های تئاتری از قفقاز و بادکوبه به انزلی و رشت آمدند. پس از آن گروه‌های گیلانی فعالیت خود را آغاز کردند. در حدود سال‌های ۱۲۸۴ خورشیدی، دانش آموخته‌ای به نام «میرزا حسن خان ناصر» از سفر اروپا برگشته و در رشت مستقر می‌شود. او که مسلط به زبان فرانسه است، به گروه‌های فرهنگی پیشنهاد می‌دهد برای تامین هزینه فعالیت‌های فرهنگی خود،  تئاتر اجرا کنند. وی خود انجمن هنری «امید ترقی» را پایه گذاری نمود و با ترجمه آثار نویسندگان معروف اروپا همچون مولیر، نخستین اجرای تئاترها را در رشت پایه گذار می‌کند. یکی از افرادی که با حسن خان ناصر همکاری دارد، شادروان دائی نمایشی بود.

او بازاری بود که از تبریز به رشت آمده و در عمل کارگردان آثاری بود که حسن ناصر ترجمه می‌کرد.«نمایشنامه هایی که در این زمان توسط ناصر ترجمه می‌شد و به کارگردانی مرحوم دائی نمایشی به اجرا درمی آمد نمایشنامه هایی بودند که از صورت فرانسوی خود درآمده و بیشتر ویژگی‌های متداول گیلان را داشت و حالت کاملاً ایرانی به خود می‌گرفت و مخصوصاً بیشتر شکل محلی آن در اجرا مورد نظر بود. نمایشنامه هایی همچون؛ احمق ریاست طلب، داماد فراری، مریض خیالی، داماد پیشیمان...

فعالیت‌های بی‌دریغ مرحوم دائی نمایشی و اجرای تئاترهای مردمی موجب شد تعداد دیگری از افراد علاقمند به کار کشیده شدند و اقدام به اجرای نمایشنامه‌ها و تاسیس مجمتع‌های هنری و فرهنگی نمودند.

مرحوم حسن ناصر در تمام طول مدتی که به اداره هیات امید ترقی پرداخت و به فعالیت مشغول بود برای تئاتر گیلان نمایشنامه‌های بسیاری را ترجمه کرد که متاسفانه هیچکدام از این نمایشنامه‌های ترجمه شده از فرانسه به ایرانی به چاپ نرسید ولی چند رمان از ترجمه‌های او چاپ شده است.»(نک، تاریخ تئاتر گیلان، حاجعلی عسگری)

هرساله و در آخرین جمعه اسفندماه، اعضای خانه فرهنگ گیلان، با حضور در گورستان سلیمانداراب، نسبت به مشاهیر آرمیده در گورستان سلیمانداراب ادای احترام می‌کنند. این برنامه، تنها مراسمی است که به صورت خودجوش و توسط گروه‌های مردمی اجرا می‌شود. و تاکنون برنامه‌ای از سوی مسئولان فرهنگی این شهر برای معرفی، حراست و حتی ادای احترام به مفاخر گورستان سلیمانداراب شنیده نشده است.

لازم به ذکر است، بیشتر گورستان‌های درون شهری ایران، در دهه‌های اخیر به بهانه توسعه شهرها و لزوم رعایت بهداشت تخریب شده و به مکان‌های عام المنفعه تبدیل شدند. گورستان سلیمانداراب اگر امروز جزو محدوده شهری رشت است، تا همین ۵۰سال پیش، یکی از روستاهای اطراف رشت بود و چه بسا اگر مزار میرزا کوچک‌خان جنگلی در این گورستان نبود، شاهد تخریب این گورستان تاریخی هم بودیم.