کلانشهر: «اولین بار نیست که رودخانه طغیان می‌کند. اولین بار هم نیست که سیلاب ارتفاعات، در پایین دست خرابی به بار می‌آورد؛ تیرماه سال ۹۹ که سیل آمد، ۳خانه روستایی کاملا تخریب شد، به چند خانه هم آسیب زد. یکی از زنان روستا که می‌خواست از خانه فرار کند، متاسفانه گرفتار سیلاب شد و فوت کرد. دفعه قبل، سیل گل و لای بالادست کوه را شست و با خود تا نزدیک دیوار مسجد آورد. دیواره رودخانه هم به قدری شسته شد که مسیر رودخانه به مسجد نزدیک شده است. اما این بار فرق دارد، خاک منطقه سست شده، آنقدر در ییلاق ویلا ساخته‌اند و درختان را از بین برده‌اند که با یک باران، سیل مزارع روستا را خراب می‌کند. دفعه قبل که سیل آمد باید دیواره رودخانه را سنگ چینی می‌کردند که نشد. بازان سیل آسای دیگری ببارد، خطر جدی مسجد را دنبال می‌کند.»
مهری شیرمحمدی با این مقدمه در ایسنا نوشت: یکی از اهالی روستای «آق اِولَر» گلایه می‌کند از اینکه چگونه در ۲۰ سال اخیر با مجوزهای بی‌حساب و کتاب به غیربومی‌ها مجوز ساخت ویلا داده‌اند. انگار «نئودی» قدیم، شهرک جدیدی شده است.

روستای ییلاقی «آق اولر» واقع در شهرستان تالش، اگرچه قدمتی هزاران ساله از قوم تالش دارد، اما از دوره قاجار رونق بیشتری گرفت.
از وقتی سردار امجد، خان تالش، کاخ تابستانی خود را در این ییلاق ساخت، ساکنان قدیمی روستا ناچار شدند، خانه‌های مسکونی خود را در پایین دست و نزدیک به رودخانه بسازند. خانه هایی با معماری بومی و دیوارهایی که با مخلوط آهک و خاک سفید منطقه گل مالی می‌شد به همین دلیل به این روستا «آق اولر» می‌گویند. به دلیل همجواری با استان اردبیل، ساکنان این ییلاق از مهاجران ترک نیز هستند. وقتی ترک تبارها به روستای «نئودی» آمدند، نام روستا را آق اولر نهادند یعنی روستایی با خانه‌های سفید. (آق در زبان ترکی به معنی سفید است)

حالا روستاهای ییلاقی آق اولر، مریان، دیزگاه، رفندونگاه و... در تابستان‌ها پذیرای گردشگران و کسانی است که برای خود ویلا ساخته‌اند و برای فرار از گرما و شرجی جلگه گیلان به این ییلاق پناه می‌برند و همین ویلاسازی و تخریب طبیعت، بلای جان ساکنان دائمی روستاهای مذکور شده است. نئودی درست در میان دره کرگانرود و نزدیک به رودخانه بزرگ کرگانرود قرار گرفته است. رودخانه‌ای که با سیل ۹۹، از بستر خود تغییر جهت داده و به مسجد تاریخی روستا نزدیک و نزدیکتر می‌شود.

یکی از زنان روستا، سیل سال ۹۹ را به یاد دارد و بنا به عقیده‌ای که دارد، می‌گوید: دفعه قبل، سیل هرچه گل و لای بود به طرف مسجد آورد ولی به لطف خانه خدا، گل و لای پشت دیوار مسجد ماند و جلوتر نرفت. او شنیده است 

 «شیرخان»، سالهاست به رحمت خدا رفته است ولی خانه‌اش هرسال به ویژه در دهه محرم، شاهد حضور عزاداران حسینی است. اهالی این روستا که ترکیب جمعیتی ترک و تالش هستند، هرسال مراسم «تشت گذاری» را به یاد سقای دشت کربلا در همین مسجد برگزار می‌کنند. هنوز تشت مسی، پشت پنجره مسجد هست، اهالی روستای نئودی درآستانه محرم در مسجد جمع می‌شوند، داخل تشت مسی آب می‌ریزند و شمع روشن می‌کنند و مراسم با یاد شهدای دشت کربلا آغاز می‌شود. تشت مسی بر دوش عزاداران از مسجد بیرون می‌آید و عزادارن در حیاط و محله ادامه می‌یابد.

 

 مسجد شیرخان، معماری بومی آق اولر را دارد. اکنون سقف بنا با حلب پوشیده شده است ولی در گذشته با لته‌های چوب پوشانده شده بود. روی دیوارهایی که با کاه گل پوشانده شده، یک لایه گل سفید پوشانده‌اند و روی این پوشش گچی به ویژه در ضلع غربی، قرنیس‌های گچی با تزئینات خاصی دیده می‌شود. تزئینات گل و بوته و اشکال هندسی قرینه و تکرار شونده دارد که در برخی از قسمت‌ها فروریخته است. تمام بنا بر یک کرسی بلند ساخته شده و در ضلع جنوبی ایوانی کشیده با ستون‌های چوبی دارد. مسجد دو راه پله دارد که با یک ایوان کشیده و با ستون‌های چوبی ساده به طبقه دوم می‌رسد. نرده‌های تالار، چوب‌های باریک ضرب دری دارد که آفتاب تند ییلاق، رنگ فیروزه‌ای آن را برده است.

 دو سالن بزرگ حسینیه، که با یک در چوبی با طاق هلالی از هم جدا شده، نشان می‌دهد که مراسم‌های جداگانه برای زنان و مردان در این حسینیه برگزار می‌شود. در ضلع شمالی سالن جنوبی، تصویر «شیرخان»، بانی حسینیه در قابی از خاطره در خانه‌اش نظاره گر مردم است. مسجد حیاط بزرگ جنوبی دارد که با درختان بلند و تنومند پوشیده شده است. درب بنا آهنی است؛ کرسی بلند بنا، محل انبار هیزمی است که به نظر می‌رسد بخاری هیزمی مسجد را در زمستان‌ها، گرم نگه می‌دارد.

 

حالا ۴سال پس از سیل ویرانگر سال ۹۹، تیرماه امسال دوباره تندآب در ییلاق دیزگاه و مریان و آق اولر، راه روستایی را می‌بندد و سیلاب کوه‌های فاقد پوشش گیاهی را شسته و هرچه گل و لای است به پایین دست آورده است. به گفته اهالی، دیواره رودخانه به قدری شسته شده و تغییر مسیر داده است که به دور نیست زودی شاهد آسیب جدی مسجدی تاریخی خواهیم بود.

مسجدی که در فهرست آثار ملی ثبت شده است. خانه مسکونی «شیرخان» که به نیت مسجد و حسینیه وقف اهالی آق اولر شد، به شماره ۳۳۶۶ و در تاریخ ۱۳۷۹/۱۲/۲۵ در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسیده است و اگر مسجد فروبریزد، وعده‌های مسئولان برای احیای دوباره، «نوشدارو پس از مرگ سهراب» خواهد بود.