اختصاصی کلانشهر: رضا عاطفی مدیرمسئول کلانشهر- این تجربه تلخ در اسفندماه به شکلی معکوس تکرار شد؛ این بار نه تنها هشدار زودهنگام داده شد، بلکه سطح هشدار از «نارنجی» به «قرمز» تغییر یافت.

بارش شدید باران اواخر بهمن ماه در گیلان تنها با هشدار «نارنجی» همراه بود. هشداری که تنها یک روز قبل از بارش‌ها صادر شد و اکثر شهروندان وقتی از آن مطلع شدند که سیل برخی مناطق را فرا گرفته بود. این تجربه تلخ در اسفندماه به شکلی معکوس تکرار شد؛ این بار نه تنها هشدار زودهنگام داده شد، بلکه سطح هشدار از «نارنجی» به «قرمز» تغییر یافت. اما تا این لحظه، مرکز استان تنها بارشی معمولی را تجربه کرده است.چگونگی مدیریت این موضوع، مردم را در تصمیم گیری‌های خود دچار سردرگمی کرده است.

علم هواشناسی، پیشگویی نیست

علم هواشناسی مانند طالع بینی نیست؛ بلکه بر اساس داده‌های علمی و مدل‌های عددی شکل می‌گیرد. اما حتی در پیشرفته‌ترین کشورها، همچنان احتمال خطا وجود دارد. در موج اخیر نیز سایت‌های معتبر بین المللی برای رشت بارش برف را پیش بینی کرده بودند، اما شرایط جوی در لحظه تغییر کرد و بارش برف به باران تبدیل شد.
نگارنده هم ابتدا فکر می‌کرد که سرش کلاه رفته است! اما واقعیت این است که اقلیم متغیر گیلان و امکان تغییرات ناگهانی در وضعیت سامانه‌های بارشی را نباید دست کم گرفت. شهروندی که صبح، در اپلیکیشن هواشناسی گوشی‌اش بارش برف را می‌دید و هم زمان پیامک هشدار مدیریت بحران را دریافت می‌کرد، انتظار یک کولاک را داشت، درحالی که در عمل تنها با بارش باران مواجه شد. این مسئله، اعتماد مردم به هشدارها را زیر سؤال برده است.

بحران واقعی، از دست رفتن اعتماد است

یکی از مهم‌ترین پیامدهای این وضعیت، کاهش اعتماد عمومی به هشدارهای رسمی است. در گذشته، شهروندان با تجربه بارش‌های سنگین، هشدارهای رسمی را جدی می‌گرفتند. اما حالا که برخی هشدارها بیش از حد محتاطانه یا نامتناسب صادر می‌شود، مردم دچار تردید می‌شوند و ممکن است در شرایط بحرانی واقعی، توصیه‌های ضروری را نادیده بگیرند.
در این بین، برخی از رسانه‌های هواشناسی هم چندین روز قبل از ورود سیستم بارشی با گذاشتن هشتگ هایی مثل #طوفان_سپید_۵ و #غریبه_ی_قطبی به مشکلات اطلاع رسانی اضافه کردند و مردم را بیش از حد ترساندند.

این نوع فضاسازی رسانه‌ای، در کنار هشدارهای نامطمئن، باعث شد که بسیاری از مردم بین احتیاط منطقی و نگرانی افراطی سردرگم شوند.

تعطیلی‌های کم سابقه مدارس و ادارات

نگاهی به آمار تعطیلی‌ها نشان می‌دهد که امسال با وجود عدم بارشِ برف جدی در جلگه استان، مدارس و دانشگاه‌های گیلان حداقل ۱۱ روز تعطیل (یا مجازی) شده‌اند. جالب است که در دهه‌های گذشته، با وجود بارش چندین سانتی متری برف، دانش آموزان مجبور بودند صبح زود رادیو یا تلویزیون را چک کنند تا ببینند تعطیل هستند یا نه. معمولاً هم دبستانی‌ها بیشتر از سایر مقاطع تعطیل می‌شدند. اما امسال، دانش آموزان و دانشجویان بدون انتظار برای صدای باد و بوران، با خیال راحت کل هفته را تعطیل هستند.
حتی ادارات دولتی هم از این تعطیلی‌ها بی‌نصیب نماندند. امسال حداقل ۵ روز ادارات استان (برخی استان‌های کشور بیشتر از یک هفته) به دلیل سرمای هوا و ناترازی مصرف انرژی تعطیل شدند و البته که نقش ناترازی انرژی در این تعطیلی‌ها غیرقابل انکار است، اما آیا این تعطیلات واقعا ضروری بوده است؟
تجربه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که مدیریت بحران در شرایط سخت باید به گونه‌ای باشد که زندگی عادی مردم دچار اختلال نشود. تعطیلی‌های بی‌رویه علاوه بر ایجاد مشکلات آموزشی، می‌تواند بهره وری اقتصادی را نیز کاهش دهد.

مردم چرا نگران می‌شوند؟

وقتی ستاد بحران پیامک هشدار می‌فرستد، هواشناسی اعلام آماده باش می‌کند و استاندار از بارش سنگین می‌گوید، طبیعی است که مردم گیلان با خاطره برف سنگین ۱۳۸۳، مضطرب شوند. بسیاری به فروشگاه‌ها هجوم می‌برند، مواد غذایی ذخیره می‌کنند و باک بنزین خودروهایشان را پر می‌کنند تا در صورت قطعی برق، حداقل بتوانند در اتومبیل، خود را گرم کنند.
این نوع رفتار، بیش از آنکه نشانه احتیاط باشد، نتیجه بی‌اعتمادی به مدیریت بحران است. اما آیا واقعاً این حجم از نگرانی ضروری است؟ قطعی برق و بسته شدن راه‌ها ممکن است اتفاق بیفتد، اما هجوم بی‌رویه به فروشگاه‌ها و ایجاد صف‌های طولانی، خود یک بحران جدید می‌سازد. بهتر است به جای دامن زدن به نگرانی، منطقی‌تر عمل کنیم.

چه باید کرد؟

۱. بهینه سازی اطلاع رسانی: سازمان هواشناسی باید با شفافیت بیشتری درباره پیش بینی‌های خود توضیح دهد و احتمال خطا را نیز اعلام کند.
۲. آموزش عمومی: مردم باید درک بهتری از پیش بینی‌های جوی پیدا کنند و تفاوت هشدارهای مختلف را بدانند و تحت تاثیر جوسازی‌های غیرواقعی برخی صفحات و کانال‌ها در شبکه‌های اجتماعی قرار نگیرند.

۳. بهبود مدیریت بحران: ستاد بحران باید بر اساس داده‌های دقیق‌تر، هشدارها را صادر کند تا اعتماد عمومی از بین نرود.
۴. اجتناب از رفتارهای هیجانی: شهروندان باید به نیاز واقعی خود در روزهای سرد فکر کنند و از خرید و ذخیره بیش از حد مواد غذایی و سوخت خودداری کنند.

به لب رسیده جان، کجایی؟

مردم گیلان طی این روزها بارها به پنجره‌ها چشم دوخته‌اند و منتظر برفی بوده‌اند که نیامده است. در نهایت، همان بارانی که همیشه با آن خو گرفته‌اند، بارید. تجربه اسفند ۱۴۰۳ نشان داد که پیش بینی‌های هواشناسی اگرچه ضروری و مفیدند، اما همیشه دقیق نیستند.
آنچه بیش از همه اهمیت دارد، اطلاع رسانی صحیح و علمی است تا اعتماد عمومی به هواشناسی و مدیریت بحران از بین نرود؛ چراکه بدون این اعتماد، حتی دقیق‌ترین پیش بینی‌ها هم بی‌اثر خواهند بود. در این میان، اتخاذ تصمیم‌های منطقی و متعادل از سوی مردم و مسئولان، کلید مواجهه درست با هشدارهاست. نه افراط، نه تفریط؛ چراکه هر تصمیم نادرست، می‌تواند به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل شود.