کلانشهر: طبق داده‌های سازمان جهانی مهاجرت (IOM) ایرانی‌ها در سال‌های 2021 تا 2024 میان رتبه‌های اول تا سوم بیشترین مهاجر غیرقانونی با قایق بادی کوچک در کانال مانش بودند. پاسخ درباره چرایی این رفتار (یعنی رفتن و احتمالا نرسیدن ایرانی‌ها در این مسیر مرگبار) را باید درباره نگاه شهروندان نسبت به آینده مطلوب شان در وطن شان جست وجو کرد.

گزارش‌های مرتبط با فقر و تحلیل کارشناسان در ایران نشان می‌دهد که امید به بهبود وضعیت اقتصادی در طبقه کمتربرخوردار کشور به شکل خطرناکی کم شده است و آنها در وضعیت زیست در لحظه و گذران روزانه قرار دارند.
مصاحبه‌های میدانی «اعتماد» از افرادی که این مسیر را برای مهاجرت انتخاب می‌کنند هم نشان می‌دهد که بیشترین گروه از اینگونه از مهاجرت‌های خطرناک در کشور، افرادی با درآمد بسیار پایین و جزو دهک‌های کم برخوردار کشورند.

ایرانی‌ها بیشترین سهم در مهاجرت غیرقانونی با قایق به بریتانیا

شاخص «عبور با قایق کوچک بادی در کانال مانش» جزو مهاجرت‌های غیرقانونی و پرمرگ ومیرترین آنهاست. مهاجرها در این سفر مرگ آور، از ترکیه و از راه ساحل مانش با قایق هایی از این کانال عبور می‌کنند. افغانستانی‌ها هم از ملیت‌های ثابت در این نوع مهاجرت غیرقانونی هستند، آنها از ایران به عنوان کانال عبور به اروپا استفاده می‌کنند و بعد از رسیدن به ترکیه، با این قایق‌ها مهاجرت می‌کنند.

در سال 2021 ایران و عراق بیشترین مهاجرت غیرقانونی از این کانال را داشتند. آلبانی، افغانستان و ایران سه کشور با بیشترین مهاجر در مهاجرت غیرقانونی با قایق به بریتانیا بودند. در سال بعد (2023) افغانستان، ایران و ترکیه بیشترین ملیت‌های مهاجرفرست در این شاخص بودند و در سال 2024 (البته تا سپتامبر) افغانستان، ویتنام و ایران سه کشور اول ارسال کننده مهاجر غیرقانونی با قایق بادی در کانال مانش بودند.

 هر ایرانی 500 میلیون تومان قاچاق می‌شود! 

از مصاحبه‌های متعددی که در این باره انجام داده‌ایم مشخص شد که بازه مالی که مهاجرها به قاچاق چی‌ها برای شروع فعالیت مهاجرت داده‌اند، چیزی بین ۴۰۰ تا ۷۰۰ میلیون تومان بوده است. شروع فرآیند به این شکل است که افرادی ساکن ترکیه یا ایران، به شکل مخفیانه و در چند مرحله، مهاجرها را که از ایران، افغانستان و عده‌ای که «شبیه آفریقایی‌ها هستند» را از مرز ایران به ترکیه رد می‌کنند. در این جا کار قاچاقچی اول تمام می‌شود و افراد را به یک خانه یا مخروبه‌ای در شهرهای مرزی ترکیه می‌برد. مهاجرها برای پیاده روی‌های طولانی، بدون غذا و لباس کم به این سفر می‌روند. به همین دلیل تا آمدن فرد دوم برای حمل مسافرها ممکن است روزها گرسنه بمانند.

 در خوش بینانه‌ترین حالت، مامور دوم، مسافرها را در زیر یک ون در حالی که از بیرون مشخص نباشد، به شکل خوابیده سوار می‌کند. مواردی «ممکن است ۳۰ نفر در یک ون کنار هم دراز بکشند!» در بسیاری از موارد در این مرحله، پلیس‌های شهری ترکیه، متوجه ون‌های مشکوک می‌شوند و افراد را زندانی و در بهترین حالت، به ایران بازمی گردانند.

 اگر هم پلیس متوجه این ون مشکوک نشود، افراد در یک شهر مرزی به مامور سوم تحویل داده می‌شوند و با قایق هایی که تیوب هایی به آن متصل است، راهی کانال مانش می‌شوند! یکی از مسافرها به «اعتماد» می‌گوید: «من و 15 نفر دیگه روی یه تیوب 2 متری تحویل دادن و گفتن تو که قوی تری پارو بزن! و وقتی سوار شدیم، بخشی از بدن‌های آدم‌ها روی آب بود و جای بیشتری برای همه نبود».

 غزال، یکی دیگر از خانواده‌های این مهاجرهاست که با «اعتماد» درباره فرآیند این مهاجرت گفت وگو کرد. او دختر بزرگ خانواده است. برادرش امیرمحمد 9ماه است که همه پس اندازش و بخشی از دارایی خانواده را فروخته و گفته می‌روم که خوشبخت شوم: «از نه ماه پیش که از ترکیه بهمون زنگ زده، هیچ خبری ازش نداریم. پای تلفن گفته بود که راه بلد می‌گه تا یه ماه دیگه می‌رسه به انگلیس و از اونجا زنگ میزنه بهمون. اما هنوز زنگ نزده و نمی‌دونیم باید به کی بگیم و از کجا خبرشو بگیریم».

 مساله نداشتن چشم انداز نسبت به آینده است!

این روایت‌ها را باید کنار میزان افزایشی مهاجرت میان ایرانی‌ها گذاشت. در یک پیمایش که به تازگی منتشر شده است، از میان 12هزار نفر شرکت کننده، فقط 16 درصد گفتند که به مهاجرت فکر نمی‌کنند و 84 درصد گفتند که به مهاجرت فکر می‌کنند! بهرام صلواتی و محمد فاضلی که این پیمایش را تعریف کرده‌اند علت این میل 84 درصدی به مهاجرت را به حکمرانی مرتبط می‌دانند. همچنین صلواتی در بررسی یک گزارش بین المللی دیگر گفته بود که «درخواست پناهجویی ایرانیان به تازگی به کشورهایی چون استرالیا هم افزایش پیدا کرده است. ایرانی‌ها رتبه اول را در میان ملیت‌های ثبت کننده درخواست جدید پناهجویی در کشور استرالیا با 1916 درخواست در سال 2020 کسب کردند که نسبت به سال 2021 رشد 226 درصدی را نشان می‌دهد. صلواتی تاکید می‌کند که جایگاه ایران در بین 15 ملیت برتر ثبت درخواست جدید پناهجویی در کشورهای میزبان متعلق به استرالیا، مجارستان، بریتانیا، ترکیه و لتونی است.

 «هادی کهولی»، اقتصاددان درباره مهاجرت بی‌بازگشت به ایران به «اعتماد» می‌گوید: «وقتی فردی روی جانش قمار می‌کند، یعنی دیگر از یک لحظه بعد زندگی‌اش هم مطمئن نیست. این دقیقا همان وضعیت «شاخص چشم انداز سرزمینی» است. یعنی ما با شهروندان مان در ابعاد مختلف سیاسی و اجتماعی و اقتصادی چه کردیم که این مسیر را برای بقا انتخاب می‌کنند؟ این مساله متوجه طبقه ضعیف جامعه هم نیست. امروز با موج مهاجرت بی‌بازگشت متخصص‌های مختلف کشور هم مواجهیم. فساد، فقر نهادینه شده، مهاجرت را نه یک رفتار اعتراضی که یک رفتار برای بقا تبدیل کرده است. سیاست گذار ما باید بداند که مساله دیگر فقط اعتراض یا خشم اجتماعی ناشی از بحران‌های اقتصادی نیست، شهروند متعرض و خشمگین ایرانی، تصمیم گرفته است خودش را نجات بدهد چون درهای نقد و تعدیل برای بهبود اوضاع را بسته می‌بیند».

 فقط پناهنده به کشورهای دیگر نمی‌فرستیم؛ هفدهمین کشور دانشجوفرست دنیاییم

در یادداشتی از «بهرام صلواتی» و «محمدامین مولا» دو پژوهشگر حوزه مهاجرت مشخص شده است که «براساس آخرین به روزرسانی پایگاه داده یونسکو، جمعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور، برای هشتمین سال متوالی، روند افزایشی داشته است. هرچند براساس اطلاعات پایگاه یونسکو، در بازه زمانی 2011 تا 2019، جمعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور همواره در تراز 50 هزار قرار داشته است، از سال 2020 عبور از سطح تراز 50 هزار آغاز شده و در این سال جمعیت دانشجویان ایرانی وارد تراز 60 هزار شده و در سال بعدی (2021)، جمعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور وارد تراز 70 هزار شده است. رتبه دانشجوفِرستی ایران در سال 2019، از رتبه 19 دنیا به رتبه 17 در سال 2020 افزایش یافته و در سال 2021، رتبه هفدهم دانشجوفِرستی کشور ثابت مانده است».

این دو پژوهشگر براساس گزارش اخیر Open-doors در نوامبر سال 2023، گفته‌اند که جمعیت دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در کشورامریکا، بعد از یک دوره چهارساله نزولی، مجددا روند صعودی به خود گرفته است. برهمین اساس، جمعیت دانشجویان ایرانی ساکن امریکا در سال تحصیلی 2023-2022 به عدد 10812 نفر رسیده است که نسبت به سال گذشته 3/16 درصد رشد داشته است که این رشد نسبت به میانگین کشور امریکا بالاتر بوده است؛ چراکه جمعیت دانشجویان بین المللی در امریکا در طول سال تحصیلی 2022-2021 از 949 هزار به یک میلیون و 57 هزار دانشجو در سال تحصیلی 2023-2022 رسیده است که افزایش 5/11 درصدی را نشان می‌دهد. همچنین رتبه دانشجوفرستی ایران به کشور امریکا در سال 2023 براساس تعداد دانشجویان، در جایگاه چهاردهم قرار دارد که نسبت به سال گذشته، یک رتبه ارتقاء یافته است. براساس نرخ رشد دانشجوفرستی، ایران در جایگاه هفتم قرار دارد.

آنها در ادامه این یادداشت نوشته‌اند که بررسی رشته‌های تحصیلی دانشجویان ایرانی ساکن امریکا نشان می‌دهد که پروفایل این دانشجویان با سایر دانشجویان بین المللی ساکن امریکا تفاوت معناداری دارد. برای مثال بیشتر دانشجویان ایرانی در حوزه مهندسی مشغول به تحصیل هستند، همچنین سهم دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در رشته‌های علوم کامپیوتر و ریاضی، مدیریت و تجارت، علوم اجتماعی نسبت به سایر دانشجویان بین المللی اختلاف نزدیک به 50 درصدی دارد که نشان می‌دهد اقبال دانشجویان ایرانی یا امکان پذیرش آنها در این رشته‌ها نسبت به دیگر همتایان خود، بسیار پایین‌تر است. بررسی وضعیت دانشجوفرستی کشورهای همجوار منتخب ایران در سال تحصیلی2023-2022 به کشور امریکا نشان می‌دهد درحالی که اغلب کشورهای همجوار به ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، نرخ رشد منفی دانشجوفرستی به امریکا را تجربه کرده‌اند، ایران بیشترین نرخ رشد دانشجوفرستی را در این بازه تجربه کرده است و در صدر این فهرست قرار دارد.

 سیاست روشنی برای مساله مهاجرت (مهاجرفرستی و پذیری) نداریم!

صلواتی همچنین در مصاحبه‌ای درباره وضعیت مهاجرت به اوج آن در سال‌های اخیر اشاره کرده است. این مساله در حالی است که ایران همزمان جزو کشورهایی با بیشترین پذیرش مهاجر هم هست. ایران بعد از امریکا، ترکیه، روسیه، امارات، اوکراین و امریکا، بیشترین کشور مهاجرپذیر دنیاست.همانطور که در نمودار بالا مشخص است، ایران هفتمین کشور مهاجرپذیر دنیاست. درواقع ایران به دلیل پذیرش افغانستانی‌ها در این شاخص قرار دارد.

طبق جدیدترین آمارهای سازمان‌های بین المللی درباره مهاجرت، مطابق با سال‌های گذشته، بیش از نیمی از همه پناهندگان در 10 کشور ساکن بودند. در سال 2022، برای هفتمین سال متوالی، ترکیه با نزدیک به 3.6 میلیون پناهنده، عمدتا سوری، بزرگ‌ترین کشور میزبان در جهان بود. پاکستان و جمهوری اسلامی ایران نیز جزو 10 کشور برتر میزبان پناهجویان بودند. اوگاندا، روسیه، آلمان، سودان، لهستان، بنگلادش و اتیوپی در ادامه این فهرست قرار دارند. بیشتر (نزدیک به ۷۰%) از پناهندگان و دیگر افرادی که نیاز به حمایت بین المللی داشتند، در کشورهای همسایه کشورهایشان میزبانی می‌شوند و به همین دلیل طبق گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، کشورهای کمتر توسعه یافته میزبان تعداد زیادی از پناهندگان هستند. برای مثال، از هر پنج پناهجوی جهان، یک نفر در کشورهای جنوب صحرای آفریقا میزبانی شده است، در حالی که 90 درصد از کل پناهندگان در آسیا و اقیانوس آرام تنها در سه کشور ایران (3.4 میلیون)، پاکستان (1.7 میلیون) و بنگلادش (952400) در سال 2022، بیش از 339000 پناهنده به کشورهای مبدأ خود بازگشتند که کاهش 21 درصدی نسبت به سال گذشته را نشان می‌دهد. بیشترین بازگشت (151,300) به سودان جنوبی بوده است که اکثر آنها از اوگاندا (75,500) بوده‌اند. در حالی که چالش‌های زیادی برای اندازه گیری افرادی که از ماندن در کشور میزبان سود می‌برند، وجود دارد اما کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل تخمین می‌زند که در سال 2022، 28 کشور حداقل یک یا چند پناهنده طبیعی را گزارش کردند (در مقایسه با 23 کشور در سال 2021). در سال 2022، بیشتر تابعیت‌ها در اروپا اتفاق افتاد که اکثریت آن (تقریبا 23300 پناهنده) در هلند بودند. حدود 18700 پناهنده اجازه اقامت طولانی مدت در کانادا را دریافت کردند. اقامت یا تابعیت (در سطح جهانی) عمدتا از سوریه (14400)، اریتره (4700) و ایران (3300) بوده است.

 هادی کهولی، اقتصاددان درباره سیاست‌های مهاجرپذیری به نوعی سردرگمی ساختاری اشاره کرد و گفت: «از تعداد قاچاق انسانی از مرزهای کشور عدد دقیقی نداریم. اما باید توجه داشت که بحرانی که امروز کشورهای اروپایی با آن درباره مهاجرپذیری مواجه هستند ما هم کمابیش با آن مواجهیم. با این تفاوت که آنها از مدت‌ها پیش برای آن ساختاری تعیین کرده‌اند اما ما همچنان در مسیر تعریف یک سازمان به اسم مهاجرت هستیم ولی کندی در سیاست گذاری‌ها متاسفانه وضعیت را هرروز پیچیده‌تر می‌کند. پیشنهاد مهم در این باره می‌تواند به تعریف سیاست هایی دقیق و منضبط باشد که هم برای هم وطن‌های مرزی مان ناامنی ایجاد نکنیم و هم مقابل تعهدهای مان به سازمان‌های بین الملل متعهد باشیم».

از ظرفیت اقتصادی دایاسپورای ایرانی غافل نشویم

کهولی؛ همچنین در پاسخ به راه حل این مساله گفت: «به هرترتیب که داده‌های مهاجرت نشان می‌دهد ایران در گروه مهاجرفرست‌ترین کشورها قرار دارد، این نکته را نباید فراموش کرد که اکنون چه باید کرد؟ چگونه از ظرفیت ایرانی‌های خارج از کشور استفاده کنیم؟ چون هم آنها دل در گرو آبادی کشور دارند و هم ما باید بتوانیم از این شبکه تعاملی بهره مند شویم. نمونه کاری که هند و چین در مسیری از گذار توسعه‌ای شان انجام دادند، نباید از خروج انسان‌ها ترسید، بلکه مساله زمانی ترسناک است که افراد با قطع رابطه به داخل، مهاجرت کنند. سیاست گذار امروز باید با بهره مندی از شاخص remittance میزان ارتباطات بانکی با خارج از کشور را تسهیل کند و در گفت وگوها با کشورهای خارجی بستری برای افزایش ارتباطات مالی با ایرانیان خارج از کشور ایجاد کند. به علاوه در طرح‌های توسعه‌ای کشور می‌توانیم به شکل ریموت، از متخصص‌های ایرانی خارج از کشور بهره مند شویم».

 

تعطیلی رصدخانه مهاجرت ایران؛پاک کردن صورت مساله به جای حل آن

رصدخانه مهاجرت ایران یکی از نهادهای پژوهشی درباره داده‌های مرتبط با مهاجرت در کشور بود که از سوی معاونت علمی و فناوری کشور تاسیس شده بود. حدود دو سال از تعطیلی این نهاد پژوهشی در کشور می‌گذرد و هنوز هیچ مقام رسمی در کشور وعده بازگشایی این نهاد را نداده است. یکی از مهم‌ترین کارکردهای این مرکز پژوهشی، ارایه جدیدترین آمارهای مرتبط با مهاجرت‌های دانشجویی، پناهندگی، اقلیمی، کاری و... بوده است. یکی از دلایل تعطیلی این مجموعه، سیاه نمایی نسبت به وضعیت مهاجرت در کشور اعلام شده بود. این در حالی است که تمام آمارهای این مرکز پژوهشی از نهادهای معتبر بین المللی بود و به زعم بسیاری از خبرنگاران، توانسته بود بخش قابل توجهی از خلأ آماری کشور در زمینه داده‌های مهاجرت را پر کند.