کلانشهر: هر سال با آغاز تعطیلات نوروز، استان‌های گردشگرپذیر به ویژه مناطق شمالی شاهد خیل عظیم مسافران هستند که برای بهره بردن از مناظر طبیعی راهی جنگل‌ها، سواحل و پارک‌های ملی می‌شوند. این هجوم گردشگران نوروزی به طبیعت، چهره زیست بوم‌ها را دستخوش تغییر می‌کند. انباشت زباله و پسماند یکی از نخستین نشانه‌های این حضور گسترده است؛ چنان که در استان مازندران میزان تولید زباله روزانه در برخی شهرها از حدود ۲۰۰ تن در روزهای عادی به نزدیک ۱۰۰۰ تن در ایام نوروز افزایش می‌یابد.

به گفته عطالله کاویان ـ  مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران ـ حضور چند برابری جمعیت در نوروز به استان مازندران باعث می‌شود تولید زباله به ۱۵ برابر روزهای معمول برسد و چنین حجم عظیمی از پسماند، چالشی جدی برای مدیریت پسماند و پاکیزه نگه داشتن طبیعت ایجاد می‌کند.
از سوی دیگر، فصل بهار زمان زادآوری بسیاری از گونه‌های حیات وحش است و تردد انبوه مسافران در زیستگاه‌های طبیعی می‌تواند آرامش حیات وحش را بر هم بزند و برای جانوران استرس ایجاد کند.

ورود غیرمسئولانه برخی گردشگران به مناطق بکر، درست در هنگامه زادآوری جانوران، تهدیدی مضاعف برای بقای نسل آن‌ها به شمار می‌رود.

نمونه هایی مانند پارک ملی گلستان که در روز طبیعت (۱۳ فروردین) میزبان خیل عظیم مردم می‌شود یا پناهگاه حیات وحش میانکاله که در برخی سال‌ها پذیرای ده‌ها هزار مسافر نوروزی بوده است، نشان می‌دهند تراکم حضور انسان تا چه حد می‌تواند فضای زیستی جانوران را متأثر کند.

رضا زمانی مدیرکل اسبق حفاظت محیط زیست گیلان نیز تأکید کرده که طبیعت در سال‌های اخیر آسیب‌های فراوانی از ناحیه گردشگری غیرمسئولانه متحمل شده است؛ از آتش سوزی جنگل‌ها گرفته تا آلوده شدن رودخانه‌ها و از بین رفتن پوشش گیاهی که همه در نهایت حیات جانوران وحشی را تهدید می‌کند

آسیب پذیری مناطق حفاظت شده در ایام نو

حضور گسترده گردشگران در مناطق حفاظت شده و پارک‌های ملی چالش هایی ویژه به دنبال دارد. بسیاری از این مناطق ظرفیت اکولوژیک محدودی دارند و ورود جمعیت زیاد می‌توان به تخریب مستقیم زیستگاه‌ها منجر شود.

برای نمونه در استان گیلان پارک ملی خشکی–دریایی بوجاق در تعطیلات با هجوم خودروهای گردشگران مواجه شد که تا زون امن این پارک ملی پیشروی کردند.
احسان باقری پور رئیس اداره پارک ملی خشکی دریایی بوجاق کیاشهر با اشاره به این معضل اعلام کرد هرگونه خودروی گردشگری یا آفرود که وارد محدوده حفاظتی پارک شود بلافاصله از منطقه هدایت خواهد شد.

 به گفته وی در یک مورد، حضور چهار خودروی سواری خانواده گی در محدوده امن گزارش شد که مأموران یگان بلافاصله نسبت به خروج آن‌ها اقدام کردند.

این رویدادها نشان می‌دهد حتی اگر عمدی در تخلف گردشگران نباشد، ناآگاهی از مرزهای مناطق حفاظت شده و نبود علائم کافی می‌تواند به تجاوز ناخواسته به حریم حیات وحش منجر شود.

فشار گردشگران بر مناطق بکر، وظایف محیط بانان را نیز مضاعف کرده است. 
محیط بانان در ایام نوروز علاوه بر راهنمایی و نظارت بر گردشگران، باید حواسشان به جلوگیری از شکار و صید غیرمجاز، پیشگیری از آتش سوزی و حفاظت از حریم مناطق نیز باشد اما حضور محدود نیروهای حفاظتی در برابر حجم وسیع گردشگران کفاف نمی‌دهد.

چنان که مسئول پارک ملی بوجاق گفت که با وجود گشت‌های مستمر، امکان حضور لحظه به لحظه محیط بانان در تمامی نقاط پهنه حفاظت شده به دلیل وسعت و تنوع وظایف وجود ندارد.

از این رو، مشارکت خود مردم محلی و طبیعت دوستان برای اطلاع رسانی تخلفات بسیار حیاتی است و بر همین اساس نیز در گیلان از شهروندان و بومیان خواسته شده در صورت مشاهده هرگونه ورود غیرمجاز به مناطق تحت حفاظت، آسیب به طبیعت یا حیات وحش، به سرعت موضوع را به ادارات محیط زیست اطلاع دهند تا اقدامات لازم قانونی صورت گیرد.

بسیاری از پارک‌های ملی و پناهگاه‌های حیات وحش ایران در ایام نوروز میزبان شمار گردشگرانی است که بدون رعایت ضوابط، وارد عرصه‌های حساس می‌شوند.
این امر می‌تواند گونه‌های جانوری را در زیستگاه‌های امن شان دچار ناامنی و فشار کند. منظره دسته‌های پرندگان آبزی در تالاب‌ها و سواحل یادآور اهمیت حفظ آرامش این سکونت گاه‌های حیات وحش در برابر آشفتگی‌های ناشی از حضور بی‌ضابطه انسان هاست. در واقع، بقای چنین جلوه‌های چشم نواز حیات وحش وابسته به رعایت حدود و ظرفیت برد زیستگاه‌ها در برابر گردشگری است.

آلودگی، زباله و اختلال در طبیعت

پیامدهای منفی گردشگری نوروزی تنها به حضور فیزیکی انسان در زیستگاه‌ها محدود نمی‌شود بلکه عادات رفتاری نادرست می‌تواند آسیب‌های عمیقی بر پیکره طبیعت وارد کند. 
رها کردن زباله در جنگل، کوهستان، ساحل و بیابان یکی از معضل‌های تکرارشونده تعطیلات است که حیات وحش را به شکل‌های مختلف تهدید می‌کند.
حیوانات ممکن است زباله‌های پلاستیکی و مواد تجزیه ناپذیر را ببلعند یا در آن‌ها گرفتار شوند و این موضوع سلامتی و بقایشان را به خطر می‌اندازد.

مدیرکل محیط زیست گیلان با اشاره به این مشکل، پسماند را یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های استان در فصل مسافرت دانسته و از همگان خواسته است به هیچ وجه زباله‌های خود را در طبیعت رها نکنند و حتماً هنگام سفر کیسه زباله همراه داشته باشند تا پسماندها را جمع آوری و تفکیک کنند.

‌تجربه‌های موفق نیز در این زمینه وجود دارد؛ چنان که در گیلان طی نوروز سال هایی با اجرای طرح هایی مانند «مسیر سبز، ساحل پاک» و توزیع ده‌ها هزار کیسه زباله بین مسافران، حجم زباله‌های باقی مانده در حاشیه جاده‌ها و تفرجگاه‌ها نسبت به سال‌های قبل کاهش محسوسی پیدا کرد.

افزون بر آلودگی ناشی از زباله، آلودگی صوتی و اختلال در آرامش طبیعت نیز از تبعات حضور انسان در ایام نوروز است. استفاده از وسایل آتش بازی و مواد محترقه در جشن‌های سال نو و روز طبیعت می‌تواند صدای ناهنجاری در زیستگاه‌ها ایجاد کند که حیوانات وحشی را دچار ترس و اضطراب می‌کند. مواد محترقه و سر و صدای بلند آرامش حیات وحش را بر هم می‌زند و موجب آزار جانوران می‌شود.

محیط بانان و فعالان محیط زیست هر سال تأکید می‌کنند در دل طبیعت از ایجاد سروصدای بی‌مورد، پخش موسیقی با صدای بلند و ترساندن حیوانات خودداری شود تا موجودات بومی در زیستگاه خود احساس امنیت داشته باشند.

از دیگر رفتارهای مخربی که در پیک نیک‌ها و گردش‌های نوروزی از جمله روز طبیعت مشاهده می‌شود، شکستن شاخه‌ها و تخریب پوشش گیاهی برای افروختن آتش یا برپایی چادر است.
هرچند یک شاخه درخت شاید از نگاه برخی ناچیز باشد اما تکرار این کار توسط هزاران مسافر، خسارتی جدی به درختان و بوته‌ها وارد می‌کند.

جمشید محبت خانی رئیس یگان حفاظت سازمان محیط زیست خاطرنشان کرده با وجود ارتقای نسبی شرایط در روز طبیعت طی سال‌های اخیر، هنوز مواردی نظیر شکستن درختان توسط برخی افراد دیده می‌شود که نیازمند فرهنگ سازی بیشتر است.

همچنین افروختن آتش در جنگل‌ها و مراتع خشک تهدید بالقوه آتش سوزی را در پی دارد. سازمان هواشناسی معمولاً در ایام بهار نسبت به افزایش دما و وزش بادهای گرم هشدار می‌دهد و سازمان محیط زیست از گردشگران می‌خواهد تا حد امکان از روشن کردن آتش در عرصه‌های طبیعی خودداری کنند. اگر هم آتشی افروخته شد، حتماً پیش از ترک محل از خاموش شدن کامل آن مطمئن شوند تا حادثه ناگواری رخ ندهد.

معضل دیگر نیز، رهاسازی گونه‌های غیربومی در طبیعت است. هر سال همزمان با روز طبیعت و پس از آن مشاهده می‌شود که برخی خانواده‌ها ماهی‌های قرمز سفره هفت سین را در رودخانه‌ها، تالاب‌ها یا چشمه‌ها رها می‌کنند به گمان آن که به طبیعت بازگردانده می‌شوند. در حالی که ماهیان قرمز اساساً گونه هایی غیربومی و مهاجم هستند و ورودشان به زیست بوم‌های طبیعی یک تهدید زیست محیطی به شمار می‌آید.

این ماهی‌ها می‌توانند گونه‌های آبزی بومی را تحت فشار قرار دهند و تعادل اکوسیستم‌های آبی را به هم بزنند. سازمان حفاظت محیط زیست به صراحت اعلام کرده که مردم از رهاسازی ماهی قرمز در رودخانه‌ها و تالاب‌ها خودداری کنند و شهرداری‌ها در پایان تعطیلات نوروز این ماهی‌ها را جمع آوری کنند تا به شکل بهداشتی امحا یا مدیریت شوند.

شکار غیرمجاز و قاچاق گونه‌های حیات وحش

افزون بر آسیب‌های ناخواسته، متأسفانه عده‌ای سودجو در ایام نوروز با سوءاستفاده از فرصت تعطیلات و شلوغی بازار، اقدام به بهره کشی مستقیم از حیات وحش می‌کنند. یکی از نمودهای آن افزایش شکار و صید غیرمجاز در تعطیلات است.
گزارش‌های یگان حفاظت محیط زیست نشان می‌دهد که تنها در نوروز ۱۴۰۱ بیش از ۱۰۰۰ مورد تخلف شکار و صید غیرقانونی در سراسر کشور به ثبت رسید. فرمانده یگان حفاظت محیط زیست اعلام کرد طی آن ایام، در مجموع ۲۵۸ پرونده قضایی برای متخلفان شکار و صید تشکیل و ده‌ها قبضه اسلحه غیرمجاز از شکارچیان ضبط شده است.

آمار تفکیکی این تخلفات نشان می‌داد ۸۹۵ مورد صید آبزیان، ۱۷۹ مورد شکار خزندگان، ۶۴ مورد شکار پرندگان و ۴۵ مورد شکار پستانداران در نوروز ۱۴۰۱ گزارش شده و همچنین ده‌ها مورد زنده گیری پرندگان و پستانداران توسط متخلفان شناسایی و متوقف شده است. این ارقام گواه آن است که با فرارسیدن بهار و فصل زادآوری، برخی شکارچیان غیرمجاز می‌کوشند بیشترین بهره را از حضور حیواناتی مثل پرندگان مهاجر یا آبزیان ببرند و بی‌اعتنا به قوانین، حیات وحش را شکار و صید کنند.

از نظر وضعیت مناطق حفاظت شده، گزارش‌های میدانی حکایت از آن دارد که برخی پارک‌ها پس از نوروز چهره‌ای آسیب دیده پیدا می‌کنند و انباشت زباله پس از سیزده بدر تبدیل به دغدغه‌ای تکراری برای دوستداران محیط زیست شده است.

هرچند در سال‌های اخیر طرح‌های پاکسازی مردمی و مشارکتی پس از تعطیلات به اجرا درآمده و مقادیر قابل توجهی زباله از این مناطق جمع آوری می‌شود، اما بهتر که اصلاً زباله‌ای در طبیعت رها نشود. نکته امیدوارکننده دیگر، رشد آگاهی عمومی نسبت به حفظ محیط زیست در سفرهای نوروزی است. فرمانده یگان حفاظت محیط زیست پس از نوروز ۱۴۰۱ گزارش داد که وضعیت طبیعت در روز ۱۳ فروردین نسبت به سال‌های گذشته رو به بهبود بوده و همراهی مردم در رعایت نظافت و احترام به طبیعت بیشتر شده است.

با این حال، این آمارها و گزارش‌ها زنگ هشداری است که اگر چاره اندیشی اساسی صورت نگیرد، هر نوروز می‌تواند تبدیل به فصلی از خسارات برای محیط زیست شود.
افزایش چند برابری زباله در یک استان یا ثبت بیش از ۱۰۰۰ تخلف شکار در دو هفته، ارقامی نیست که بتوان به سادگی از کنارش گذشت. این وضعیت نشان می‌دهد ظرفیت تحمل بسیاری از مناطق ایران در تعطیلات نوروز لبریز می‌شود و بدون مدیریت و برنامه ریزی، روند تخریب طبیعت شتاب خواهد گرفت.

راهکارها و اقدامات برای حفاظت طبیعت در نوروز

در مواجهه با چالش‌های یادشده، سازمان‌های مسئول و نهادهای مردمی اقدامات گوناگونی را برای کاهش آسیب‌های گردشگری نوروزی بر محیط زیست در دستور کار قرار داده‌اند. هر سال پیش از آغاز تعطیلات، یگان‌های حفاظت محیط زیست به حالت آماده باش کامل در می‌آید و سطح نظارتی را افزایش می‌دهد. همچنین نیمی از نیروهای یگان حفاظت محیط زیست کشور حتی در لحظه تحویل سال در محل خدمت حاضر هستند تا امنیت مناطق حفاظت شده را تأمین کنند.

یکی از برنامه‌های موثر، اطلاع رسانی و فرهنگ سازی عمومی است. طی سال‌های اخیر ادارات محیط زیست استان‌ها با همکاری رسانه‌ها به ویژه صداوسیمای محلی، اقدام به پخش پیام‌های آموزشی در مورد احترام به طبیعت در سفرهای نوروزی کرده‌اند همچنین بروشورها، بنرها و پلاکاردهای حاوی پیام‌های محیط زیستی در تفرجگاه‌ها و جاده‌های پرتردد نصب می‌شود تا مسافران به حفظ نظافت و آرامش طبیعت ترغیب شوند.

اقدام ابتکاری دیگری که انجام شده، برپایی چادرهای راهنمای نوروزی در ورودی شهرها توسط یگان حفاظت محیط زیست است که ضمن خوشامدگویی به مسافران، توصیه‌های محیط زیستی سفر پاک را به آن‌ها ارائه می‌دهد.

اگر گردشگران طی ایام نوروز به ویژه روز طبیعت به توصیه‌ها عمل کنند، از ریختن زباله و ایجاد آلودگی صوتی بپرهیزند، از مناطق ممنوعه دوری کنند و به حیات وحش آسیب نرسانند، طبیعت نیز از حضورشان آزرده نخواهد شد.
سازمان‌های متولی نیز باید با برنامه ریزی، آموزش، فراهم کردن امکانات لازم مانند سطل زباله، کیسه زباله، سرویس بهداشتی کافی در تفرجگاه‌ها و اجرای قانون، سفرهای نوروزی را به سمت گردشگری مسئولانه هدایت کنند.