اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (دکتری آب و هواشناسی)-سمانه نگاه دکتری هواشناسی: از آبتنی‌های دل انگیز تا خاطرات ساحل متل قو، چمخاله و انزلی، تا گشت و گزار در بابلسر و رامسر؛ این پهنه آبی برای بسیاری از مردم ایران نه تنها یک پدیده طبیعی بلکه بخشی از خاطره و حافظه اجتماعی ایشان است.
هرچند در میانه این فرازهای به یادماندنی، هستند کسانی که به دلیل از دست دادن یکی از اعضای خانواده یا دوستان، خاطره سیاهی از آن به یاد دارند. احتمالاً دریای کاسپین، یکی از پُرتلاف‌ترین پهنه‌های آبی جهان است! که البته نمی‌توان دریا را مقصر این مسئله دانست بلکه ریشه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آن پُررنگ‌تر هستند. این پهنه آبی اثر عمیقی در محیط زیست پیرامون‌اش در کرانه هایش دارد. مطالعات نشان داده اگر این دریا نبود بارش‌های استان‌های ساحلی به ویژه گیلان و مازندران ۶۰ درصد کاهش می‌یافت. هرچند این حضورِ مرطوب همراه با اعتدال دمایی در همراهی با البرزی است که همچون مانعی تکمیل کننده اثر دریا است. دیر نبوده زمانی که پیشروی دریای کاسپین، کابوس مردمان ساحل نشین بود.
چه ویلاهایی که طعمه آب گرفتگی نشد و چه خانه هایی که برباد نرفت و مزارع و زمین هایی که برای سال‌ها از حیض انتفاع خارج نشد. کابوس دهه ۶۰ و ۷۰ استانی‌ها گیلان، مازندران و گلستان و چه کوه‌ها شکافته نشد تا سدی در مقابل دریا باشد. همسایه‌ای که همیشه که همراه با همربانی‌اش، گاهی بر ساکنانش خشم می‌گیرد. شاید برای ما وقتی سدهایی از سنگ هایی مرتفع در کنار ساحل پدیدار شد، داستان پطرس فداکار و سد در مقابل دریا معنی پیدا کرد. مگر می‌توانستی برای بچه مدرسه‌ای که سد مقابل دریا ندیده، بقبولانی که در مقابل دریا هم می‌شود سد زد!
این روزها اما دریا رویه‌ای همرا با کاهش سطح تراز و همچنین پسرَوی را پی گرفته است. هرچند سال هاست چه در دنیای شایعه و چه در دنیای علمی، گمانه‌های زیادی به عنوانِ علت این پس رَوی معرفی می‌شود و هنوز نتیجه و استدلال یکسانی برای آن گرفته نشده است که احتمالاً این مسئله هم به حال و هوای منطقه‌ای برمی گردد که زیر سایه درون گرایی شوروری سابق، تعامل شفافی میان محققان این منطقه وجود ندارد.
درمجموع آنچه اهمیت دارد نه الزما علت، که آن هم به دلیل راهکارهای پیش گرفته مهم خواهد بود، اما آن چیزی که اولویت دارد. چرایی نیست بلکه چگونگی رفتار در مقابل این پدیده است. این عقب نشینی، زیست مردم و اکوسیستم مناطق جنوبی این دریا را نشانه گرفته است و نکته مهم آنکه قرار است کرانه‌های جنوبی دریای کاسپین، مامن و میزبان مردمان آن بخش از ایران باشد که در مواجهه با بحران‌های زیستی فلات مرکزی، به این منطقه می‌آیند. در این یادداشت سعی شده با نگاه به آمارِ رودخانه ولگا به عنوان تامین کننده اصلی آب این دریا، به بررسی گمانه‌های مطرح شده در زمینه کاهش ورودی آن با تاکید بر سدسازی و هرگونه عملیاتی توسط کشور فدراسیون روسیه است. علاوه بر در ادامه کنکاش در این زمینه، نمایی از آینده رویدادهای پیش رو تا اواخر این سده میلادی را باز برمبنای جدیدترین پژوهش‌های صورت پذیرفته مورد پژوهش قرار می‌دهیم.

تاثیرات آب وهوایی کاسپین بر کرانه‌های جنوبی‌اش

به طور کلی با توجه به نقش مهم پهنه‌های آبی در شرایط آب وهوایی و همچنین اثرهای خاص دریای کاسپین در شرایط آب وهوایی کرانه جنوبی این دریاچه، می‌توان دریای کاسپین را مهم‌ترین عامل آب وهوایی استانهای شمالی ایران به حساب آورد.
اهمیت این عامل به گونه‌ای است که به دلیلِ تأثیر مسلم آن در به وجود آوردن شرایط آب و هوای خاص، نام آن بر گونه‌ای از آب وهوا که در این منطقه حاکم است اطلاق می‌شود.

نام گذاری آب وهوای خزری در بسیاری منابع تخصصی آب وهواشناسی و هواشناسی به دلیلِ نقش انکارناپذیر این پهنه آبی است.

داده‌های رطوبت ایستگا ه‌های ساحلی و جلگه‌های و میانگین سالانه بالای این پراسنج آب و هوایی، تحتِ تأثیر مستقیم وجود دریای کاسپین است. این دریا به طرقِ مختلف بر آب وهوای حاشیه خود تأثیرگذار است. یکی از عمده‌ترین اثرهای دریای کاسپین تأمین رطوبت ِمنطقه است. این دریا منبع تأمین رطوبت بخش بزرگی از نزولات جوی کرانه جنوبی دریا و دامنه‌های شمالی رشته کوه‌های البرز است. این امر هم به طورِ مستقیم و هم غیرمستقیم صورت می‌گیرد.

به عنوانِ مثال، در فصول سرد سال که منطقه تحتِ تأثیر سامانه‌های جوی عرض‌های مختلف جغرافیایی، به ویژه شمال، شمال شرقی و شمال غربی قرار می‌گیرد، دریا با تأمین رطوبت این سامانه‌ها نقش مؤثری در افزایش حجم بارش‌های منطقه خصوصاً در کرانه جنوب غربی‌اش، گیلان می‌گذارد. علاوه بر این در فصولی چون بهار و تابستان به دلیلِ وجود سازوکارهای محلی همچون جبهه نسیم دریا، به صورتِ محلی و منطقه‌ای در مناطق ساحلی و جلگه‌ای بارش ایجاد می‌کند. اعتدال آب و هوایی و دمایی منطقه یکی دیگراز اثرهای ویژه دریای کاسپین است.

دمای ماه‌های مختلف سال در منطقه در مقایسه با نواحی هم جوار و با عرض‌های جغرافیایی مشابه از اعتدال دمایی برخوردار است. همین امر سبب شده که در جلگه‌های ساحلی از لحاظ رخداد یخبندان به ویژه در ایستگاه‌های ساحلی به ندرت یخبندان شدید و فَرین رخ دهد. حوزه نفوذ تأثیر عامل آب وهوایی دریای کاسپین در سواحل، جلگه‌های پست حاشیه جنوبی، کوهپایه‌ها و بخش هایی از دامنه‌های شمالی رشته کوه البزر تا ارتفاعی حدود ۱۸۰۰ متری است (به دلیل شرایط منطقه‌ای و محلی این حوزه نفوذ متغیر است). مهم‌ترین اثرهای آب و هوایی دریای کاسپین را می‌توان اثر تعدیلی آن بر دما، تزریق گرما و رطوبت به سامانه‌های ورودی و افزایش بارش و پدیده‌های آب و هوایی دریایی دانست که مناطق کرانه‌اش را تحتِ تأثیر قرار می‌دهد. پدیده هایی همچون برف دریاچه‌ای، گردباد دریایی (ابرهای قیفی شکل)، نمونه‌ای از اثرهای مستقیم آن در شکل گیری پدیده‌های دریایی است.


دریای پُرنوسان

عوامل مؤثر در تغییرات سطح آب دریای کاسپین هنوز مورد بحث است. دانشمندان دخالت عوامل تکتونیکی (حرکت پوسته زمین در زیر دریا) یا ژئومورفولوژیکی (میزان رسوب گذاری) را رد نکرده‌اند. با این حال، به نظر می‌رسد که این عوامل در مقایسه با عوامل آب و هوایی متغیر، همراه با اثرات مدیریت انسانی آب‌های سطحی در حوضه کاسپین، تأثیر جزئی دارند. بیشتر آبی که به دریا سرازیر می‌شود از رودخانه‌های ساحلی می‌آید.

کمیت و کیفیت این آب، به ویژه آب ولگا، متغیرهای کلیدی در تعادل کاسپین هستند. به این موارد باید بارندگی بر روی خود دریا را نیز اضافه کرد. آب همچنین ممکن است از طریق نفوذ به زمین و جریان به خلیج قره بوغاز گول از بین برود، اما این عوامل در مقایسه با تبخیر طبیعی از دریا ناچیز هستند.

دریای کاسپین همچون هر پهنه آبی دیگری به ویژه پهنه‌های آبی بسته، دارای نوسان تراز است. نمونه‌ها و شواهد تاریخی از پیش روی و پس رَوی تراز دریای کاسپین در کرانه‌های جنوبی دریای کاسپین موجود است علاوه براین، در طی دوره آماربرداری سیستماتیک نیز شاهد این اتفاق بوده‌ایم که نمونه بارز آن که در خاطره جمعی مردم جنوب دریای کاسپین مانده است پیش روی دهه ۶۰ شمسی است (از سال ۱۳۵۷ الی ۱۳۷۴) که منجر به خسارت‌های عظیم به تاسیسات دولتی و سرمایه‌های مردم سواحل جنوبی آن شد.

هرچند در طی دوره تاریخی ثبت داده‌های تراز آب دریا شاهد عقب نشینی قابل توجهی در سال ۱۳۵۷ می‌باشیم که منجر به کاهش تراز آب دریا تا ۲۹- متر شد. از سال ۱۳۷۵، این روند معکوس شده و تا امروز، یعنی سال ۱۴۰۴، به میزان ۲ متر رسیده است. دریای کاسپین به عنوانِ یک حوضه آبی بسته دارای ورودی و خروجی به نسبه مشخص است و البته که مهم‌ترین ورودی آن رودخانه ولگا است که ۸۰ درصد ورودی آن را تامین می‌کند و اگر در بسیاری مواقع نگاه و توجه بسیاری از فرضیه‌ها به این رودخانه می‌باشد، به همین دلیل است.
چه دیدگاه هایی که در رابطه با کاهش ورودی رودخانه بر مبنای شرایط انسانی (سد سازی) چه نگاه هایی مبنی بر نقش تغییر آب و هوا و کاهش ورودی. بنابراین شاید برای صحیح‌ترین پاسخ نگاهی به آبدهی این رودخانه و آخرین تحقیقاتی که در این زمینه صورت پذیرفته (۲۰۲۴)، بهترین راه باشد.

 

   شکل(۱) تغییرات میانگین سالانه سطح آب دریای کاسپین طی دوره مشاهداتی ۱۹۰۰-۲۰۲۱، بر اساس داده‌های ایستگاه هیدرولوژیکی ماخاچ قلعه (روسیه)

همان طور که در آمار تراز دریا در ۱۲۱ سال اخیر مشاهده می‌شود، این دریا همیشه دارای نوسان هایی بوده است. هرچند آنچه که به احتمال زیاد، به دلیلِ سدسازی‌ها است، در سه دهه ابتدایی قرن بیستم، به دلیلِ ساخت سدها، کلاً میزان تراز یک افت داشته است. با این حال، نوسان‌های دریا در قرن پیش وجود داشته است. که یک بار آن یکی در دهه ۷۰-۸۰ میلادی قرن پیش و دیگری در ابتدای این قرن صورت پذیرفته است. همان اتفاقی که ما در آن زیست می‌کنیم(شکل۱).

در حالی که برخی هرگونه دست اندازی انسانی و کاهش آب رودخانه ولگا را به کلی انکار می‌کنند برخی، عامل اصلی این کاهش تراز را سوء مصرف و دخل و تصرف کشور روسیه بر روی این رودخانه نشان می‌دهند. اما آیا آمارهای آبدهی روخانه ولگا تایید کننده این مسئله است؟ نکته جالب توجه این است که روند دبی رودخانه ولگا و همچنین میزان بارش آن نه تنها کاهش را نمایش نمی‌دهد، بلکه در مقیاس سالانه شاهد روند افزایشی به نسبه محسوس در آن هستیم(شکل۲)



شکل(۱)تغییرپذیری بلندمدت روان آب سالانه رودخانه ولگا در ایستگاه اندازه گیری ورخنیه لبیاژیه (منتهی الیه خروجی رودخانه) در سال‌های ۱۹۳۸ تا ۲۰۲۰ و منحنی انتگرال تفاضلی آن.

همان طورکه از شکل ۳ مشاهده می‌شود، به طور کلی، دوره‌های با مقادیر بالای جریان رودخانه ولگا مربوط به دوره‌های بارندگی زیاد در حوضه است، در حالی که دوره‌های با جریان کم مربوط به دوره‌های بارندگی کمتر است. لازم به ذکر است که برای هر دوره، حجم بارندگی در حوضه رودخانه با ضرب میانگین بارندگی سالانه بر حسب میلی متر در مساحت حوضه محاسبه شده است.

 

 

  شکل(۳)مقایسه حجم بارندگی در حوضه رودخانه ولگا و روان آب آن در ایستگاه هیدرولوژیکی ورخنو لبیاژیه برای دوره‌های زمانی مختلف.

نمودار شکل ۴ نیز، بیان کننده رفتار به نسبه هماهنگ میزان بارش حوضه آبریز ولگا و همچنین تراز آب دریای کاسپین است. نوسانهایی پیوسته و همراه و البته که به شکل طبیعی این رفتار در مقایسه تراز آب دریا با کل رودخانه‌های حوضه آبریز آن و همچین ولگا نمایش داده شده است(شکل ۵).

 

شکل(۴)دینامیک روان آب سالانه بر اساس داده‌های ایستگاه هیدرولوژیکی ورخنیه-لبیاژیه، واقع در بخش جنوبی رودخانه ولگا، و میزان میانگین بارندگی سالانه در حوضه رودخانه.

شکل(۵)تغییرات چند ساله در رواناب سالانه رودخانه ولگا (۱۹۳۸-۲۰۲۰) و تمام رودخانه هایی که به دریای کاسپین می‌ریزند (۱۹۵۹-۲۰۲۰) و همچنین سطح دریا (۱۹۳۸-۲۰۲۰).

یک مطالعه جامع از جریان رودخانه ولگا برای دوره ۱۹۳۸ تا ۲۰۲۰ نشان داد که به طور کلی، جریان سالانه رودخانه به میزان بارندگی سالانه در حوضه آن بستگی دارد. به طور متوسط، دوره هایی با مقادیر بالای جریان رودخانه با مقادیر بالای بارندگی در حوضه رودخانه مطابقت داشتند. با این حال، ضریب رواناب، که بیانگر میزان تبدیل بارندگی به رواناب است، در طول دوره مورد بررسی، به ویژه پس از سال ۲۰۰۵، در حال کاهش بوده است. با استفاده از مقادیر ضرایب رواناب برای دوره‌های مختلف افزایش و کاهش سطح دریا، نشان داده شده است که برای دوره ۱۹۷۷ تا ۲۰۲۰، در مقابل عوامل انسانی، سهم گرمایش آب و هوا در کاهش رواناب رودخانه ولگا به ۴۹۲/۲ کیلومترمکعب رسیده است.

این معادل کاهش ۱۳۲/۷ سانتی متر از سطح دریا است. مقایسه منحنی زمانی سطح آب دریای کاسپین با منحنی انتگرال تفاضلی روان آب سالانه رودخانه ولگا عمدتاً شباهت آن‌ها را نشان داد، یعنی مقادیر زیاد رواناب رودخانه با مقادیر زیاد سطح آب دریا مطابقت داشت. با این حال، از سال ۲۰۰۵، سطح آب دریا حتی در سال‌های با دسترسی نسبتاً زیاد به آب، به سرعت شروع به کاهش کرد. نکته قابل توجه این است که در حالی که از نظر تاریخی، تغییرات سطح دریای کاسپین تا سال ۲۰۰۵ منعکس کننده نوسانات رواناب رودخانه ولگا بود، از سال ۲۰۰۶، سطح دریا به طورِ قابل توجه‌ای کاهش یافته و از تغییرات رواناب رودخانه جدا شده است. تجزیه و تحلیل مقایسه‌ای این وضعیت با نتایج به دست آمده توسط تعدادی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، کاهش شدید سطح آب دریا با افزایش شدید تبخیر از سطح دریا در نتیجه تغییرات رژیم باد بر فراز دریای کاسپین همراه است.

آنچه مسلم است و فارغ از هرگونه دست اندازی‌های انسانی بر روی ولگا، مسئله تغییر آب وهوا در حوزه دریای کاسپین به شدیدترین وجه ممکن در حال مشاهده است.
نگاهی به نقشه‌های ناهنجاری دمایی در منطقه خوارزم و شمال دریای کاسپین نشان از ناهنجاریِ افزایشیِ میانگین دمای هوا به میزان ۲ درجه از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱ است.
بنابراین علاوه بر کاهش بارش مشخصی که در گزارش‌های متعدد در حوضه آبریز دریای کاسپین ارائه شده است. افزایش دمای این حوضه به شکل قابل توجه‌ای افزایش یافته است. این مسئله در حوزه آبریز بسته‌ای چون دریای کاسپین سبب افزایش قابل توجه تبخیر می‌شود. بنابراین گزارش‌ها و داده‌های موجود نشان از تاثیر قابلِ توجه گرمایش جهانی و تغییر آ ب وهوا در این منطقه دارد که آن را نمی‌توان در هرگونه معادله بیلان آب و تراز دریا نادیده گرفت. در مجموع آنچه که مسئله تغییرات منفی تراز دریا را در کرانه جنوبی دریای کاسپین نگران کننده کرده است، سه مسئله است. استمرار و شدت کاهش تراز دریا و رسیدن آن به پایین‌ترین کاهش تراز ثبت شده در سال ۱۳۵۷ یعنی خط تراز ۲۹- متر. از سال ۱۳۷۴تاکنون تراز آب دریای کاسپین ۱۷۰ الی ۱۹۰ سانتی متر پایین آماده است و میزان کاهش آن به رقم بیشینه ۲۹- در سال ۱۳۵۷ شمسی نزدیک شده است. دوم تشدید شرایط گرمایش جهانی و تغییر آب وهوا به ویژه در یک دهه اخیر.
سوم پیش بینی‌های موجود در زمینه روند تراز دریای کاسپین است. پیش بینی‌ها موجود بر پایه تغییرات آب و هوایی، روند کاهشی تراز را تا سال ۲۱۰۰ میلادی پیش بینی می‌کنند.
رقم موردِ نظر نیز ۸ الی ۱۴ متر پس رَوی تراز آب دریا است. این مسئله در صورت تحقق می‌تواند مبیّن شرایطی باشد که در ۱۵۰۰ سال پیش رخ داد و به پس رَوی دربند شهرت یافت که میزان عقب نشینی تراز آب دریا را به ۳۷- متر رساند.

آینده چگونه خواهد بود؟

با فرض و تایید آخرین یافته در دریای کاسپین و همچنین شواهد موجود در منطقه که نشان از گرمایش قابلِ توجه است. نتیجه مدل هایی آب و هوایی به ما چه می‌گویند؟ تغییر سطح آب دریای کاسپین در آینده برای قرن بیست ویکم با استفاده از ۱۵ مدل آب وهوایی پروژه مقایسه متقابل مدل ۶ و سه مسیر اجتماعی-اقتصادی مشترک تخمین زده می‌شود.
افزایش تبخیر پیش بینی شده به طور قابل توجه‌ای بزرگ‌تر از افزایش بارندگی یکپارچه در حوضه آبریز دریای کاسپین است که منجر به تعادل منفی فزاینده آب در طول قرن بیست و یکم می‌شود. یک تحلیل مدل با بهترین برازش که محدودیت‌های مهم مدل مربوط به تفکیک مکانی، حساسیت آب و هوایی و مساحت سطح دریای کاسپین را برطرف می‌کند، نشان می‌دهد که سطح آب دریا ناشی از تغییرات آب و هوایی تا پایان این قرن برای سناریوهای SSP۲۴۵ و SSP۵۸۵ به ترتیب حدود ۸ متر (محدوده بین مدل‌ها از ۲ تا ۱۵) و ۱۴ متر (محدوده بین مدل‌ها از ۱۱ تا ۲۱) متر کاهش خواهد یافت. کاهش سطح آب دریا با این مقادیر منجر به خشک شدن کامل حوضه شمالی کاسپین خواهد شد و اثرات نامطلوبی بر اکوسیستم‌ها، زیرساخت‌های ساحلی، ناوبری، تنوع زیستی و اقتصاد کل منطقه خواهد داشت.

خطر توفان‌های گردوخاکی در گیلان

در مسئله پس روی تراز آب دریای کاسپین و عقب نشینی آن و خطر ایجاد گرد و خاک برای سواحل جنوبی آن، یعنی استان‌های شمالی، دو مسئله را باید مورد توجه قرار داد.
یک، پس رَوی تراز آب دریا سواحل جنوبی دریای کاسپین که منجر به آزادسازی سطوح ماسه‌ای-نمکی در جوار سکونتگاه‌های جوار دریا شده است. یعنی سواحل داخلی ایران. بیابان‌های محلی که با توجه به عقب نشینی ۲۰۰ الی ۱۰۰ متری فعلی در سواحل هم اکنون نیز مستعد ایجاد توفان‌های گردوخاک محلی هستند. به طورمثال در ساحل انبارسر آستانه اشرفیه یک برآورد از تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲، خط ساحلی ۲۰۰ متر عقب نشینی کرده است! لازم به ذکر است وجود اشکال انباشت ماسه‌ای و لَندفرم‌های فرسایش بادی در منطقه ساحلی به طورِ ذاتی بیانگر فعالیت باد و ماسه است. بنابراین به توجه طول ۹۰۰ کیلومتری ساحل دریای کاسپین، اگر عقب نشینی دریا را با فرض ادامه آن به ۵۰۰ متر درنظر بگیریم، ما با یک باند بیابانی فرضی در سواحل شمالی مان با وسعت ۴۵۰۰۰۰ کیلومترمربعی خواهیم داشت! هرچند تمامی اعداد این محاسبه سرانگشتی فرضی است، آنچه واقعیت انکارناپذیر است عقب نشینی پیوسته دریای کاسپین و خطر توفان‌های گردوخاکی است که ما را تهدید می‌کند.

مسئله دیگر که البته اثرات مشخص‌تر و ابعاد خطرناک تری دارد، پس رَوی پیوسته و مشخص دریا در سواحل شمالی، شمال شرقی و شرقی آن است. گزارش‌های جدید نشان از عقب نشینی قابلِ توجه تراز آب دریا در قزاقستان شده است. مطابق گزارش سرویس جهانی بی‌بی‌سی در تاریخ ۳۰ تیر ماه ۱۴۰۲، اخباری از اثرات مشخص و منفی عقب نشینی دریا در سواحل قزاقستان شده است. مطابق تصاویری که سایت شرکت ملی فناوری فضایی قزاقستان منتشر کرده نشان می‌دهد در اثر عقب نشینی بخش بزرگی از سواحل کاسپین در قزاقستان عقب رفته است.

پردازش تصاویر ماهواره‌ای نشان از کاهش ۷ درصدی بستر دریا در منطقه قزاقستان دارد. سال ۲۰۰۸ حجم آب دریای کاسپین در قزاقستان حدود ۱۱۴ هزار کیلومتر مکعب بود که در حالِ حاضر به کمتر از ۱۰۶ هراز کیلومترمکعب رسیده است. ابعاد این مسئله سبب اعلان هشدار وضعیت فوق العاده در بندر آکتاوِ قزاقستان شده است. در مجموع ادامه عقب نشینی در سواحل شمالی، شمال شرقی، شمال غربی و شرق دریای کاسپین با توجه به غلبه بادهای شمالی در حوزه کاسپین و جهت وزشِ آن به سمت سواحل جنوبی دریای کاسپین، احتمال زیاد حجم توفان‌های گردوخاک منطقه را به شدت افزایش خواهد داد و بیشترین تبعات با توجه به مسیر سیر و گسیلِ آن‌ها، کرانه‌های جنوبی دریای کاسپین، استان‌های گلستان، مازندارن و گیلان خواهد بود. نمونه بارزِ این اتفاق که هشداری جدی برای ما بوده، توفان گردوخاک در تاریخ ۳۰ الی ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ بوده که عددpm۱۰ را در ایستگاه آلودگی منجیل به عدد ۲۴۰۰ رساند.

شکل(۶)تأثیر بر دریای خزر برای کاهش پیش بینی شده ۸ تا ۱۴ متر تا پایان قرن بیست و یکم به ترتیب برای SSP۲۴۵ و SSP۵۸۵.