کلانشهر: امیرحسن زرنانی، مدیر گروه ایمنی شناسی تولید مثل پژوهشگاه ابن سینا جهاددانشگاهی در دومین روز از نمایشگاه دستاوردهای جهاد دانشگاهی در نشست فرآورده‌های نوین درمانی در بیماری‌های صعب العلاج و ناباروری اظهار کرد: در طول ۵۰۰ میلیون سال تکامل، هیچ ویژگی‌ای به اندازه تولیدمثل با سازگاری موجودات زنده پیوند نخورده است. در واقع هر گونه‌ای که نتواند تولیدمثل کند، محکوم به نابودی است و از همین رو، تولیدمثل اساس تکامل تمام گونه‌های زنده را تشکیل می‌دهد.

زرنانی با بیان اینکه گونه هایی که در فرایند تولیدمثل موفق‌تر هستند، شانس بقا و تکامل بیشتری دارند، اظهار کرد: بدن انسان تنها در یک شرایط خاص یعنی در رحم مادر توانایی پذیرش بافتی نیمی از آن که متعلق به فرد دیگری است را دارد و این پدیده، یکی از عجایب زیست شناسی است که پایه مطالعات ایمنی شناسی تولید مثل را شکل داده است.

هدف ایمنی شناسی تولید مثل؛ درک سازگاری بدن در برابر جنین

وی در تشریح اهمیت این حوزه توضیح داد: ایمنی شناسی تولید مثل به این پرسش پاسخ می‌دهد که چرا بدن مادر، جنینی را که نیمی از مواد ژنتیکی‌اش متعلق به پدر است، طرد نمی‌کند. هرگونه اختلال در این سازگاری طبیعی می‌تواند منجر به سقط جنین یا ناباروری شود.

زرنانی افزود: با همین دیدگاه، گروه ایمنی شناسی تولید مثل در پژوهشگاه ابن سینا شکل گرفت تا با بهره گیری از دانش ایمونولوژی، علل ایمنی ناباروری و سقط مکرر را شناسایی و درمان‌های متناسب را ارائه کند. تاکنون بیش از ۲۵۰ مقاله علمی کاربردی از این گروه منتشر شده است.

این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن سینا با اشاره به سابقه فعالیت‌های علمی این گروه گفت: نخستین کتاب ایمنی شناسی تولید مثل در ایران در سال ۱۳۸۲ با همکاری پژوهشگاه ابن سینا منتشر و به عنوان کتاب سال برگزیده شد. در ادامه، با همکاری دانشگاه‌های ایتالیا و فرانسه، نخستین کتاب بین المللی در حوزه Maternal-Fetal Interface Immunology حدود یک ماه پیش منتشر شد که اکنون به عنوان یکی از منابع مرجع بین المللی شناخته می‌شود.

آغاز پژوهش‌های سلول‌های بنیادی از خون قاعدگی

زرنانی در ادامه با اشاره به شکل گیری گروه مهندسی بافت در پژوهشگاه ابن سینا اظهار کرد: حدود ۱۷ سال پیش این ایده مطرح شد که خون قاعدگی، برخلاف تصور عمومی، می‌تواند منبعی ارزشمند از سلول‌های بنیادی باشد. با همین دیدگاه، پژوهش‌ها روی سلول‌های بنیادی خون قاعدگی آغاز شد و نتایج آن منجر به انتشار مقالات متعدد در سطح بین المللی شد.

وی افزود: تمام پروژه‌های ما در این زمینه با هدف مهندسی بافت و بازسازی سلول‌های آسیب دیده در دستگاه تولید مثل زنان و مردان طراحی شده‌اند. این گروه در سال ۱۳۹۶ موافقت اصولی خود را گرفت و توانست با تمرکز بر سلول‌های بنیادی خون قاعدگی، دستاوردهای مهمی در درمان اختلالات تولید مثل ارائه دهد.

زرنانی ادامه داد: در سال ۱۴۰۳، گروه مهندسی بافت به عنوان قطب علمی فناورانه با مأموریت توسعه رویکردهای بازساختی سلولی و وزیکول‌های خارج سلولی در درمان اختلالات تولید مثل شناخته شد. این اقدام گامی مهم در جهت تجاری سازی و کاربردی سازی یافته‌های پژوهشی بود.

ناباروری؛ مسئله‌ای اجتماعی در ایران

مدیر گروه ایمنی شناسی تولید مثل پژوهشگاه ابن سینا تأکید کرد: ناباروری تنها یک مسئله پزشکی نیست، بلکه چالشی اجتماعی است. مطالعه‌ای که حدود ۱۲ تا ۱۳ سال پیش در پژوهشگاه ابن سینا روی ۱۹ هزار زوج از سراسر کشور انجام شد نشان داد که حدود ۱۹.۷ درصد زوج‌های ایرانی نابارور هستند؛ به عبارتی از هر ۶ زوج، یک زوج با مشکل ناباروری مواجه‌اند.

وی خاطرنشان کرد: تداوم پژوهش‌های ایمنی شناسی و سلولی در این زمینه، می‌تواند مسیر درمان ناباروری در ایران را علمی‌تر، مؤثرتر و مبتنی بر دانش روز دنیا پیش ببرد.

مدیر گروه ایمنی شناسی تولید مثل پژوهشگاه ابن سینا جهاددانشگاهی با بیان اینکه ناباروری صرفاً یک مسئله پزشکی نیست، گفت: اثرات ناباروری تنها به جنبه‌های اقتصادی محدود نمی‌شود، بلکه پیامدهای اجتماعی و روانی متعددی از جمله افسردگی، کاهش کیفیت زندگی، افزایش طلاق و پیری جمعیت را به دنبال دارد. به همین دلیل، پژوهشگاه ابن سینا یکی از محورهای اصلی فعالیت خود را بر مطالعات مرتبط با ناباروری، سقط و بیماری‌های مؤثر بر باروری متمرکز کرده است.

اندومتریوز؛ بیماری خاموش اما شایع میان زنان ایرانی

وی با اشاره به تمرکز پژوهشگاه ابن سینا بر بیماری‌های مؤثر بر ناباروری اظهار کرد: یکی از بیماری‌های مهم در این زمینه اندومتریوز است. نخستین کلینیک تخصصی اندومتریوز در مرکز درمان ناباروری ابن سینا با تلاش دکتر عادل شروین، فوق تخصص لاپاراسکوپی و آی وی اف راه اندازی شد و هم اکنون به عنوان یک مرکز تخصصی، خدمات گسترده‌ای به بانوان مبتلا ارائه می‌دهد.

زرنانی ادامه داد: اندومتریوز بیماری خاموشی است که از حدود ۱۵ سالگی آغاز می‌شود و سه علامت اصلی دارد: پریودهای دردناک و منظم، ناباروری و درد مزمن لگنی. طبق آمار، حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد از زنان نابارور مبتلا به این بیماری هستند و در ایران نیز بین ۶ تا ۱۰ درصد از زوج‌های نابارور باید از نظر اندومتریوز بررسی شوند.

وی افزود: هزینه‌های درمان اندومتریوز بسیار بالاست؛ این بیماران به طور میانگین پنج برابر سایر بیماران هزینه درمان پرداخت می‌کنند و به دلیل مشکلات جسمی، حدود ۱۱ ساعت در هفته کمتر از زنان سالم کار می‌کنند. درمان‌های موجود شامل روش‌های جراحی و دارویی است، اما یکی از امیدبخش‌ترین روش‌های نوین، استفاده از سلول‌های بنیادی برای بازسازی بافت‌های آسیب دیده و بهبود عملکرد تخمدان هاست.

استفاده از سلول‌های بنیادی برای درمان سقط مکرر و شکست‌های IVF

زرنانی با اشاره به دیگر علل ناباروری افزود: برخی از زوج‌ها با وجود باروری طبیعی، دچار سقط‌های مکرر یا شکست در درمان‌های کمک باروری مانند IVF هستند. این گروه از بیماران از نظر روانی آسیب پذیرتر از زوج‌های نابارور هستند. رویکردهای درمانی کنونی در این زمینه محدود و با نرخ موفقیت پایین است.

وی خاطرنشان کرد: در سطح جهانی، استفاده از سلول‌های بنیادی و وزیکول‌های خارج سلولی مشتق از آن‌ها، یکی از امیدهای جدی برای بهبود وضعیت این بیماران است و کارآزمایی‌های بالینی متعددی در این زمینه در حال انجام است.

سندرم تخمدان پلی کیستیک؛ شایع‌ترین اختلال هورمونی در زنان

این پژوهشگر در ادامه با اشاره به سندرم تخمدان پلی کیستیک به عنوان یکی از معضلات بهداشتی شایع قرن حاضر گفت:

در کلینیک، از هر چند بیمار یک نفر به این سندرم مبتلاست. علت اصلی آن سبک زندگی امروزی است؛ کم تحرکی، مصرف فست فود، بی‌نظمی خواب و تغییر ریتم شبانه روزی از جمله عواملی هستند که بر بروز این اختلال اثر می‌گذارند.

وی افزود: در زنان مبتلا، تخمدان‌ها تعداد زیادی فولیکول دارند، اما این فولیکول‌ها نابالغ هستند و کیفیت پایین تخمک و پوشش رحم باعث کاهش موفقیت درمان‌های باروری مانند IVF می‌شود. حدود ۵ تا ۱۰ درصد زنان در سنین باروری در ایران به این سندرم مبتلا هستند. در بسیاری از موارد، درمان‌های دارویی پاسخگو نیستند و سلول‌های بنیادی می‌توانند گزینه‌ای امیدبخش برای این بیماران باشند.

کاهش ذخیره تخمدانی؛ مهم‌ترین چالش باروری در ایران

زرنانی تأکید کرد؛ از نظر من، مهم‌ترین مشکل باروری در ایران کاهش ذخیره تخمدانی است که عمدتاً ناشی از افزایش سن ازدواج و تأخیر در فرزندآوری است. در گذشته سن ازدواج بین ۱۸ تا ۲۲ سال بود، اما امروز به بالای ۲۸ سال رسیده است.

وی ادامه داد: زوج هایی که برای درمان ناباروری مراجعه می‌کنند، معمولاً در ۲۸ تا ۳۰ سالگی ازدواج کرده‌اند، اما اقدام برای بارداری را تا ۳۶ یا ۳۷ سالگی به تأخیر انداخته‌اند. در این سنین، ذخیره تخمدانی به شدت کاهش می‌یابد و کیفیت تخمک‌ها نیز افت می‌کند.

کاهش کیفیت اسپرم در مردان ایرانی

مدیر گروه ایمنی شناسی تولید مثل پژوهشگاه ابن سینا در ادامه گفت: کاهش قدرت باروری فقط مختص زنان نیست؛ در مردان نیز شاهد افت کیفیت اسپرم هستیم. زمانی که من در دهه ۶۰ وارد رشته علوم آزمایشگاهی شدم، شمار اسپرم‌ها در نمونه‌ها به طور معمول بین ۱۵۰ تا ۴۰۰ میلیون در هر میلی لیتر بود، اما امروز چنین اعدادی تقریباً به افسانه تبدیل شده‌اند.

مدیر گروه ایمنی شناسی تولیدمثل پژوهشگاه ابن سینا جهاددانشگاهی با اشاره به کاهش چشمگیر کیفیت اسپرم در مردان ایرانی گفت: امروزه وقتی نتایج آزمایش اسپرم یا اسپرم وگرام را بررسی می‌کنیم، شمار اسپرم‌ها معمولاً بین ۲۰ تا ۶۰ میلیون است، در حالی که در گذشته این عدد بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلیون بود. به طور کلی، تعداد، کیفیت و تحرک اسپرم‌ها در مردان کاهش یافته و این موضوع نشان می‌دهد که ناباروری دیگر فقط مختص زنان نیست.

وی افزود: سبک زندگی صنعتی، کم تحرکی، آلودگی هوا و تغییرات زیست محیطی از مهم‌ترین دلایل این کاهش هستند. این عوامل هم در زنان و هم در مردان باعث اختلال در عملکرد سلول‌های جنسی شده‌اند.

درمان ناباروری با سلول‌های بنیادی خون قاعدگی

زرنانی با اشاره به محدودیت‌های درمان ناباروری در کشور گفت: درمان هایی مانند اهدای تخمک هنوز از نظر فرهنگی برای بسیاری از زوج‌ها قابل پذیرش نیست و فرزندخواندگی نیز با مقاومت هایی روبه روست. در چنین شرایطی، سلول‌های بنیادی می‌توانند جایگزینی بومی، علمی و قابل قبول باشند.

وی ادامه داد: در پژوهشگاه ابن سینا تاکنون سه کارآزمایی بالینی (فازهای ۱، ۲ و ۳) در زمینه استفاده از سلول‌های بنیادی خون قاعدگی برای درمان کاهش ذخیره تخمدان انجام شده است. نتایج این مطالعات که در مجلات معتبر بین المللی منتشر شده، نشان می‌دهد حدود ۲۵ درصد از زنان تحت درمان، به صورت طبیعی و بدون مداخلات کمک باروری، باردار شده‌اند. این دستاورد بزرگ، حاصل بیش از پنج سال تحقیق مستمر در پژوهشگاه ابن سینا است.

سه میلیون زوج نابارور در کشور

مدیر گروه ایمنی شناسی تولیدمثل پژوهشگاه ابن سینا با استناد به داده‌های ملی اظهار کرد: در حال حاضر حدود سه میلیون زوج نابارور در ایران وجود دارد. طبق مطالعات، از هر شش زوج ایرانی، یک زوج با ناباروری مواجه است و سالانه حدود پنج درصد به این آمار افزوده می‌شود.

وی افزود: افزایش سن ازدواج و تأخیر در فرزندآوری از عوامل اصلی این روند است. اکنون میانگین سن ازدواج از ۱۸ تا ۲۲ سال در دهه‌های گذشته به بالای ۲۸ سال رسیده است. همزمان، نرخ رشد جمعیت کشور به ۱.۶ رسیده که کمتر از نرخ جایگزینی است و این زنگ خطر جدی برای آینده جمعیتی ایران محسوب می‌شود.

زرنانی با تأکید بر پیامدهای گسترده ناباروری گفت: تداوم این روند پیامدهایی مانند پیری جمعیت، تهدید امنیت ملی، افزایش فشارهای روانی و اجتماعی، بالا رفتن نرخ طلاق، کاهش بهره وری نیروی کار و افزایش هزینه‌های مستقیم پزشکی را به دنبال دارد. ازدحام مراجعان در مراکز IVF کشور نتیجه مستقیم همین وضعیت است.

وی افزود: در حال حاضر، تنها یک بازه زمانی ۵ تا ۱۰ ساله به عنوان "فرصت طلایی" برای مقابله با بحران ناباروری وجود دارد. باید در این مدت با بهره گیری از فناوری‌های نوین، از جمله سلول‌های بنیادی و محصولات مشتق از آن، اقدامات مؤثری برای درمان زوج‌های نابارور انجام داد.

توسعه فناوری‌های ملی برای درمان ناباروری

این مقام مسئول درباره برنامه‌های آینده پژوهشگاه ابن سینا گفت: هدف ما توسعه فناوری‌های ملی مرتبط با سلول‌های بنیادی در درمان ناباروری و سقط مکرر در زنان و مردان است. این طرح شامل ایجاد زنجیره‌ای کامل از جداسازی سلول، کشت، بانک سلولی و توسعه درمان‌های غیرتهاجمی است که از نظر فرهنگی نیز برای زوج‌های ایرانی قابل پذیرش است.

زرنانی ادامه داد: این فناوری می‌تواند جایگزینی مناسب برای درمان‌های اهدایی باشد و جایگاه علمی و فناورانه ایران را در منطقه ارتقا دهد. از پیامدهای مهم این طرح می‌توان به کمک به جوانی جمعیت، ایجاد زیرساخت‌های ملی سلول درمانی در حوزه باروری، توسعه فناوری‌های هم راستا، اشتغال تخصصی و افزایش غرور ملی اشاره کرد.

سلول‌های بنیادی؛ امیدی تازه برای جوانی جمعیت

زرنانی تأکید کرد: ناباروری تنها یک بیماری نیست، بلکه بحرانی چندوجهی است که سلامت، اقتصاد، امنیت و آینده جمعیتی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بیماران نابارور معمولاً سرخورده و خسته از درمان‌های تکراری هستند و سلول‌های بنیادی و وزیکول‌های خارج سلولی (Exosomal Vesicles) می‌توانند امیدی تازه برای احیای توان باروری در زنان و مردان باشند.

وی در پایان گفت: امیدوارم در این فرصت کوتاه توانسته باشم اهمیت موضوع ناباروری و نقش فناوری‌های نوین سلولی را در درمان آن تشریح کنم. این حوزه نه تنها دستاورد علمی، بلکه رسالتی ملی برای حفظ پویایی و جوانی جمعیت کشور است.