کلانشهر: شتاب گرفتن روند سالمندی جمعیت در ایران و جهان، به ویژه در کلان شهرهایی مانند تهران، زنگ خطری جدی برای نظام‌های اقتصادی، اجتماعی و شهری به صدا درآورده است؛ پدیده‌ای که اگرچه حاصل افزایش امید به زندگی و پیشرفت‌های بهداشتی است، اما در صورت فقدان برنامه ریزی جامع می‌تواند به یکی از مهم‌ترین چالش‌های آینده کشور تبدیل شود. در همین زمینه، مدیرعامل مؤسسه همیاری با تشریح ابعاد مختلف سالمندی جمعیت، از وضعیت نگران کننده ایران و پایتخت و الزامات سیاست گذاری در این حوزه سخن گفته است.
امیرحسین قاسمی مدیرعامل مؤسسه همیاری  اظهار کرد: جمعیت جهان در حال دگرگونی است و یکی از مهم‌ترین تغییرات، ورود به عصر «سالمندی جمعیت» است؛ عصری که در آن سهم افراد بالای ۶۰ یا ۶۵ سال به سرعت افزایش می‌یابد و ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و شهری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اگرچه این روند، نشانه‌ای از موفقیت بشر در افزایش امید به زندگی است، اما چالش‌های قابل توجهی نیز به همراه دارد؛ چالش هایی که اگر به موقع برای آن‌ها برنامه ریزی نشود، می‌توانند کیفیت زندگی شهروندان و کارآمدی نظام خدمات عمومی را دچار بحران کنند.

تا سال ۲۰۵۰ سالمندان جهان به ۱.۵ میلیارد نفر می‌رسند
قاسمی با اشاره به روند پیری جمعیت در دنیا، گفت: در حال حاضر حدود ۱۰ درصد جمعیت جهان بالای ۶۵ سال هستند؛ رقمی که نسبت به ۵۰ سال گذشته تقریباً دوبرابر شده است. پیش بینی‌ها نشان می‌دهد تا سال ۲۰۵۰ تعداد سالمندان جهان به ۱.۵ میلیارد نفر خواهد رسید و سهم آن‌ها از جمعیت کل به حدود ۱۶ درصد می‌رسد. کشورهای توسعه یافته زودتر وارد این مرحله شدند، اما امروز کشورهای درحال توسعه نیز با سرعتی بسیار بیشتر به سمت سالمندی می‌روند. کاهش نرخ باروری، افزایش امید به زندگی، بهبود وضعیت بهداشت و تحولات پزشکی از عوامل اصلی این تغییر هستند. اروپا و شرق آسیا بیشترین سهم سالمندان جهان را دارند و کشورهایی مانند ژاپن و ایتالیا در صدر این فهرست قرار می‌گیرند.

یک پنجم جمعیت ایران تا ۲۰۵۰ سالمند می‌شود
وی همچنین به وضعیت سالمندی مردم کشورمان در ده‌های آینده و خاطرنشان کرد: در ایران، سهم جمعیت ۶۵ سال به بالا اکنون حدود ۸ درصد و جمعیت ۶۰ سال به بالا حدود ۱۲ درصد است؛ اما بر اساس برآوردها تا سال ۲۰۵۰، حدود یک پنجم جمعیت کشور بالای ۶۵ سال خواهد بود و گروه ۶۰ سال به بالا به حدود ۳۰ درصد می‌رسد.ریشه‌های این روند کاملاً روشن است: کاهش شدید نرخ باروری طی سه دهه، افزایش امید به زندگی، تأخیر در ازدواج، کاهش تعداد فرزندان و تغییر سبک زندگی شهری. علاوه بر این، مهاجرت نیروهای جوان باعث شده میانگین سنی جمعیت سریع‌تر افزایش یابد و ایران در پایان مرحله گذار جمعیتی قرار گیرد.

چهره سالمندی بر روی پیکر تهران
مدیرعامل مؤسسه همیاری همچنین در ادامه این گفت وگو از سرعت سالمندی تهرانی‌ها خبر داد و اظهار کرد: سالمندی در تهران سرعت بیشتری دارد. امروز حدود ۱۱ تا ۱۳ درصد جمعیت پایتخت را افراد ۶۰ سال به بالا تشکیل می‌دهند و در مناطق قدیمی‌تر شهر، این سهم به ۱۸ درصد می‌رسد. این روند به معنی افزایش نیاز شهر به زیرساخت‌ها، خدمات و برنامه‌های خاص سالمندان است؛ درحالی که تهران هنوز برای این موج آمادگی لازم را ندارد.

لزوم توجه فضاهای شهری به ویژه سالمند
وی بر ضرورت توجه به مناسب سازی فضاهای شهری ویژه سالمند تأکید و عنوان کرد: کمبود پیاده روهای استاندارد، رمپ‌ها و فضاهای مناسب سازی شده، محدودیت دسترسی به حمل ونقل عمومی، کمبود فضاهای فرهنگی و تفریحی مناسب سالمندان و فشار روزافزون بر خدمات درمانی از مهم‌ترین چالش هاست. در کنار آن، مشکلات اقتصادی، وابستگی مالی، تنهایی و انزوا، نگرش‌های منفی جامعه نسبت به سالمندی و شکاف دیجیتال چالش‌های اجتماعی و فرهنگی این گروه را تشدید می‌کند.
قاسمی یادآور شد: اگرچه سالمندی می‌تواند فشار زیادی بر خدمات سلامت، نظام بازنشستگی و بازار کار وارد کند، اما در سوی دیگر فرصت هایی نیز ایجاد می‌کند. توسعه اقتصاد سالمندی، استفاده از دانش و تجربه سالمندان، تقویت پیوندهای اجتماعی و ایجاد خدمات نوآورانه از جمله ظرفیت هایی است که می‌تواند به سرمایه‌ای مهم برای آینده تبدیل شود به شرط آنکه سیاست گذاری، منسجم و آینده نگر باشد.

برای مدریت سالمندی در کشور چه باید کرد؟
وی راهکارهای ضروری برای مدریت سالمندی در کشور را این گونه تشریح کرد: برای مدیریت صحیح روند سالمندی، باید مجموعه‌ای هماهنگ از اقدامات اقتصادی، اجتماعی و شهری در دستور کار قرار گیرد:
۱. اقتصادی: افزایش سطح مستمری سالمندان، حمایت از سالمندان کم درآمد، فراهم کردن امکان اشتغال سبک و کاهش هزینه‌های درمان.
۲. بهداشتی و درمانی: ایجاد مراکز تخصصی سالمندان، توسعه خدمات توان بخشی و روان شناسی، تقویت برنامه‌های پیشگیری و ارتقای سلامت و توسعه مراقبت‌های خانگی.
۳. شهری: مناسب سازی فضاهای عمومی و حمل ونقل، ایجاد فضاهای تفریحی و فرهنگی ویژه سالمندان، و طراحی مسکن متناسب با نیازهای این گروه.
۴. اجتماعی و فرهنگی: کاهش انزوا از طریق فعالیت‌های جمعی، آموزش مهارت‌های دیجیتال به سالمندان و تغییر نگرش جامعه نسبت به سالمندی.
۵. سیاستی و حکمرانی: تدوین برنامه جامع و ملی سالمندی، همکاری میان دستگاه‌ها، آینده پژوهی در حوزه جمعیت و ارتقای آگاهی عمومی.
سالمندی جمعیت، واقعیتی اجتناب ناپذیر است؛ نه بحران مطلق و نه فرصت مطلق. تهران و ایران در سال‌های آینده با جامعه‌ای مواجه خواهند شد که سالمندان بخش بزرگی از آن را تشکیل می‌دهند. اگر امروز برای این تغییر بزرگ آماده نشویم، فردا با هزینه‌های سنگین اجتماعی و اقتصادی مواجه خواهیم شد. اما اگر با نگاه علمی و سیاست گذاری دقیق پیش برویم، سالمندی نه تنها تهدید نیست، بلکه می‌تواند به فرصتی برای تولید دانش، توسعه خدمات نو و تقویت سرمایه اجتماعی تبدیل شود.