کلانشهر: سال‌ها این تصور وجود داشت که با بالا رفتن سن، ذهن هم مثل بدن آرام آرام وارد مرحله‌ای از افت می‌شود؛ انگار بعد از یک نقطه مشخص، توانایی یادگیری، تمرکز و تغییر دیگر مثل گذشته در دسترس نیست اما تجربه بسیاری از افراد سالمند نشان می‌دهد که ذهن انسان پیچیده‌تر از یک نمودار نزولی ساده است. مغز برخلاف چیزی که مدت‌ها تصور می‌شد، می‌تواند تا سال‌های پایانی زندگی همچنان خود را با شرایط جدید سازگار کند، مهارت‌های تازه بیاموزد و حتی عملکرد بهتری پیدا کند.

این تغییر نگاه به مغز، بر پایه مفهوم «انعطاف پذیری عصبی» شکل گرفته است؛ قابلیتی که به مغز اجازه می‌دهد در پاسخ به یادگیری، تجربه‌های جدید و حتی تغییرات زندگی، ارتباطات تازه‌ای ایجاد کند. به همین دلیل فعالیت ذهنی، یادگیری مداوم و درگیر نگه داشتن مغز می‌تواند نقشی مهم در حفظ توانایی‌های شناختی داشته باشد؛ موضوعی که پژوهش‌های مختلف در سال‌های اخیر آن را بیشتر مورد توجه قرار داده‌اند.
مغز چگونه توانایی‌های خود را حفظ می‌کند؟
دانشمندان سلامت مغز را تنها به حفظ خاطرات یا جلوگیری از بیماری محدود نمی‌دانند، بلکه آن را مجموعه‌ای از توانایی هایی می‌دانند که می‌توان با سبک زندگی، یادگیری و فعالیت ذهنی تقویت کرد. در همین راستا، مطالعات مختلف تلاش کرده‌اند بررسی کنند آیا تمرین‌های ذهنی واقعا می‌توانند در طول زمان تغییری در عملکرد مغز ایجاد کنند.
در یکی از این مطالعات، پژوهشگران وضعیت سلامت مغز نزدیک به چهار هزار نفر بین ۱۹ تا ۹۴ سال را طی سه سال بررسی کردند. نتایج نشان داد افرادی که به طور منظم تمرین‌های کوتاه ذهنی انجام داده بودند، در شاخص هایی مانند وضوح فکر، تعادل احساسی و احساس هدفمندی در زندگی بهبودهایی نشان دادند؛ حتی در میان شرکت کنندگانی که سن بالاتری داشتند.
این یافته باور رایج درباره زوال اجتناب ناپذیر مغز در دوران سالمندی را زیر سؤال می‌برد.
محققان وضعیت ۳ هزار و ۹۶۶ فرد ۱۹ تا ۹۴ ساله را طی سه سال زیر نظر گرفتند. شرکت کنندگان در این مدت روزانه تنها ۵ تا ۱۵ دقیقه به انجام تمرین‌های کوتاه ذهنی اختصاص دادند.
برای ارزیابی تغییرات، پژوهشگران از ابزاری به نام «شاخص سلامت مغز» استفاده کردند؛ شاخصی که سه جنبه اصلی سلامت ذهن را می‌سنجد؛ شفافیت و کارآمدی تفکر، تعادل و سلامت احساس، ارتباط با دیگران و احساس هدفمندی در زندگی.
این شاخص حدود ۲۰ معیار مختلف را در بر می‌گیرد؛ از کیفیت خواب گرفته تا میزان شادی و توانایی انجام تفکرهای پیچیده. یکی از مهم‌ترین نتایج مطالعه این بود که پیشرفت شناختی در همه گروه‌های سنی مشاهده شد؛ حتی در افراد بالای ۸۰ سال.
این مطالعه یادآوری می‌کند که مغز ما با سن تعریف نمی‌شود، بلکه با ظرفیت هایش تعریف می‌شود.جالب‌تر این که افرادی که در آغاز مطالعه پایین‌ترین امتیاز سلامت مغزی را داشتند، بیشترین میزان پیشرفت را تجربه کردند.
به گفته پژوهشگران، این افراد احتمالا انگیزه بیشتری برای انجام منظم تمرین‌ها داشته‌اند. با این حال حتی کسانی که از ابتدا عملکرد ذهنی بالایی داشتند نیز بهبودهای قابل اندازه گیری نشان دادند.
بررسی داده‌ها نشان داد مهم‌ترین عامل موفقیت، میزان مشارکت و استمرار افراد در انجام تمرین‌ها بوده است. برخلاف تصور رایج، عواملی مانند سن، جنسیت یا سطح تحصیلات نقش تعیین کننده‌ای در میزان پیشرفت نداشتند.
فراتر از نتایج این پژوهش، این یافته‌ها نگاه تازه‌ای به سالمندی ارائه می‌کنند؛ نگاهی که در آن افزایش سن به معنای از دست دادن کامل توانایی‌های ذهنی نیست. حفظ ارتباطات اجتماعی، یادگیری مهارت‌های جدید، فعالیت فکری و داشتن سبک زندگی سالم، از جمله عواملی هستند که می‌توانند به حفظ کارکرد مغز در سال‌های مختلف زندگی کمک کنند.
این نتایج نمونه‌ای از همان قابلیتی است که دانشمندان آن را انعطاف پذیری عصبی می‌نامند؛ توانایی مغز برای سازگاری و ایجاد ارتباطات جدید حتی در سنین بالا.
این مطالعه نشان نمی‌دهد که بیماری‌های عصبی مانند آلزایمر یا زوال عقل با این روش به طور کامل قابل پیشگیری هستند؛ اما نشان می‌دهد سلامت مغز برخلاف تصور رایج یک مسیر یک طرفه رو به افول نیست. حتی در دهه نهم زندگی نیز مغز می‌تواند یاد بگیرد، سازگار شود و عملکرد بهتری پیدا کند؛ به شرط آنکه به طور فعال از آن استفاده شود.