کلانشهر: با گسترش استفاده از پیام رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی و افزایش نقش ابزارهای دیجیتال در تعاملات روزمره، ادله الکترونیکی بیش از گذشته در پرونده‌های قضایی مورد استناد قرار می‌گیرند. از اسکرین شات پیام‌ها و مکاتبات گرفته تا فایل‌های صوتی و تصویری، این داده‌ها می‌توانند در فرآیند رسیدگی قضایی مورد توجه قرار گیرند؛ با این حال، امکان جعل، دستکاری و حتی شبیه سازی محتوا با استفاده از هوش مصنوعی، مسئله احراز اصالت این ادله را به یکی از موضوعات مهم حقوقی تبدیل کرده است.

علیرضا رستم زاده رنانی، مدیر دفتر مطالعات حقوق و هوش مصنوعی مرکز وکلا با اشاره به اعتبار ادله الکترونیکی در دادگاه‌ها گفت: اسکرین شات پیام‌های موجود در پیام رسان‌های خارجی قابل ارائه و استناد در دادگاه است، اما به تنهایی دلیل کافی برای اثبات یک ادعا محسوب نمی‌شود و اصالت آن باید با بررسی‌های فنی و کارشناسی احراز شود.

داده پیام فقط به دلیل الکترونیکی بودن قابل رد نیست

این حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق فناوری با اشاره به ماده ۱۲ قانون تجارت الکترونیکی افزود: بر اساس این ماده، ارزش اثباتی داده پیام صرفاً به دلیل الکترونیکی بودن آن قابل رد نیست و دادگاه می‌تواند با بررسی شرایط و قرائن موجود، از این داده‌ها در رسیدگی استفاده کند.

این حقوقدان ادامه داد: رویه دادگاه‌ها در بسیاری از موارد به این صورت است که داده‌ها و پیام‌های ارائه شده برای بررسی صحت و اصالت به کارشناس رسمی ارجاع می‌شود. در چنین شرایطی، دستگاه مبدأ که پیام از آن ارسال شده و دستگاه مقصدی که پیام در آن دریافت شده است، می‌تواند در اختیار کارشناس قرار گیرد تا اصالت داده‌ها مورد بررسی قرار گیرد.

وی تصریح کرد: روش‌های مختلفی برای بررسی صحت پیام‌ها وجود دارد و کارشناس می‌تواند بررسی کند که آیا داده‌ای در مسیر دستکاری، حذف یا تغییر کرده است یا خیر.

پیام رسان خارجی هم قابل بررسی است

رستم زاده رنانی گفت: صرف اینکه یک پیام در یک پیام رسان خارجی قرار دارد، به این معنا نیست که دادگاه ایران نمی‌تواند درباره صحت آن بررسی انجام دهد؛ هرچند دسترسی و بررسی اطلاعات در پیام رسان‌های خارجی نسبت به پیام رسان‌های داخلی با محدودیت‌های بیشتری مواجه است.

وی افزود: در پیام رسان‌های داخلی، در صورت وجود دستور قضایی، دادگاه می‌تواند با شرکت ارائه دهنده خدمات مکاتبه و اطلاعات مربوط را بررسی کند؛ چراکه این اقدام در چارچوب استثنائات قانونی مربوط به حریم خصوصی انجام می‌شود. اما در پیام رسان‌های خارجی، مسیر بررسی متفاوت است و دادگاه بیشتر ناگزیر به استفاده از ظرفیت کارشناسی و بررسی فنی ادله موجود خواهد بود.

کارشناس چگونه اصالت پیام را بررسی می‌کند؟

این پژوهشگر حقوق فناوری درباره نقش کارشناسان فنی و مخابرات اظهار کرد: کارشناس فنی می‌تواند اطلاعات موجود در تلفن همراه و سایر تجهیزات را بررسی کند و کارشناسان حوزه مخابرات نیز می‌توانند در مواردی صحت انتساب یک حساب کاربری به یک شخص را مورد بررسی قرار دهند؛ چراکه در بسیاری از پیام رسان‌ها، شروع فعالیت کاربر با ارسال یک پیامک یا کد تأیید به شماره تلفن همراه انجام می‌شود و این فرآیند می‌تواند در سوابق مخابراتی قابل بررسی باشد.

وی افزود: حتی اگر فردی تلفن همراه خود را از دست داده باشد، چنانچه دستگاه یا تجهیزات دیگری که اطلاعات مربوط به حساب یا پیام‌ها روی آن وجود دارد در اختیار کارشناس قرار گیرد، بررسی فایل‌ها و داده‌های محلی می‌تواند اطلاعاتی درباره وصول و ثبت پیام‌ها ارائه کند و کارشناس بر اساس آن گزارش نسبتاً مطمئنی ارائه دهد.

اسکرین شات دلیل قطعی دعوا نیست

رستم زاده رنانی تأکید کرد: با وجود این ظرفیت‌های فنی و کارشناسی، اسکرین شات یا پیام الکترونیکی به تنهایی دلیل قطعی و کافی برای اثبات دعوا نیست و بیشتر می‌تواند در قالب اماره قضایی به قاضی در تصمیم گیری کمک کند.

وی هشدار داد: اتکای صرف و صددرصدی به یک اسکرین شات می‌تواند اشتباه جدی باشد و حتی در صورت استناد نادرست، زمینه ورود خسارت مادی، معنوی و حتی تبعات کیفری را فراهم کند.

جعل صوت؛ وقتی فایل صوتی هم قابل اعتماد نیست

این حقوقدان در ادامه با اشاره به نمونه هایی از سوءاستفاده از صدای شبیه سازی شده افراد گفت:گاها پیش آمده افزاد اعلام کرده‌اند که فردی با استفاده از صدای شبیه سازی شده یکی از نزدیکانشان با او تماس گرفته و درخواست مبلغی کرده است. اما پس از اینکه برای اطمینان بیشتر فرد با آن آشنا تماس گرفته، مشخص شد اساساً چنین تماسی برای این درخواست از سوی آن فرد مطرح نشده است.

وی افزود: نمونه‌های بزرگ تری نیز در دنیا اتفاق افتاده است. برای مثال، مدیرعامل یکی از شعب شرکت‌های نفتی بزرگ در انگلستان ایمیلی از مدیر شعبه در آلمان دریافت کرد که در آن درخواست انتقال فوری حدود دو میلیون دلار در قالب رمزارز مطرح شده بود. پس از ارسال ایمیل، تماس تلفنی نیز برقرار شد و صدای فرد به شکل بسیار دقیقی شبیه سازی شده بود. مبلغ منتقل شد و تقریباً یک روز بعد مشخص شد که این ارتباط جعلی بوده است.

حتی تأیید تماس تلفنی، اصالت محتوای آن را ثابت نمی‌کند

رستم زاده رنانی ادامه داد: حتی در پرونده‌های داخلی نیز امکان چنین اتفاقی وجود دارد. در یک پرونده مربوط به معامله زمین در یکی از روستاهای یاسوج، خریدار برای اثبات ادعای خود یک فایل صوتی از مکالمه با فروشنده ارائه کرده بود. استعلام از مخابرات نیز نشان می‌داد در همان تاریخ و زمان تماس برقرار شده است.

وی گفت: قاضی پرونده با توجه به شرایط، موضوع را به کارشناس رسمی حوزه فناوری اطلاعات ارجاع داد. کارشناس پس از بررسی مشخص کرد بخشی از صوت که منتسب به فروشنده بود، با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی شبیه سازی شده است. این شبیه سازی به اندازه‌ای دقیق بود که شباهت بسیار بالایی با صدای واقعی فرد داشت.

این پژوهشگر حقوق فناوری تأکید کرد: بنابراین امکان چنین کلاهبرداری هایی قطعاً وجود دارد، اما حتی در این موارد نیز هوش مصنوعی به خودی خود مسئولیت حقوقی یا کیفری ندارد و مسئولیت باید متوجه شخصی باشد که این فرآیند را ایجاد، برنامه ریزی یا مورد استفاده قرار داده است.

عصر هوش مصنوعی و اهمیت کارشناسی ادله

وی درباره اعتبار ادله الکترونیکی در دادگاه‌ها گفت: توسعه هوش مصنوعی باعث شده اعتبارسنجی ادله الکترونیکی اهمیت بیشتری پیدا کند. صرف وجود یک فایل صوتی، تصویر یا ویدئو نمی‌تواند به تنهایی به معنای صحت محتوای آن باشد و با توجه به امکان تولید و شبیه سازی محتوا، بررسی فنی منشأ و اصالت داده‌ها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

به گفته وی، در چنین شرایطی نقش کارشناسان رسمی حوزه فناوری اطلاعات و ابزارهای تخصصی برای تشخیص اصالت فایل‌ها، صداها، تصاویر و سایر داده‌های دیجیتال بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند.