اختصاصی کلانشهر: محسن خلیلی عراقی، از پیشگامان صنعت و کارآفرینی ایران، درگذشت؛ چهره‌ای که نام او با توسعه گروه صنعتی بوتان، گسترش استفاده از گاز مایع در زندگی روزمره ایرانیان و تلاش برای سازمان‌دهی بخش خصوصی و تشکل‌های صنعتی پیوند خورده است.

خلیلی از جمله صنعتگرانی بود که فعالیت اقتصادی را صرفاً به تولید و کسب‌وکار محدود نمی‌کرد و توسعه صنعتی را یکی از پیش‌شرط‌های پیشرفت اقتصادی و اجتماعی کشور می‌دانست. او در طول چند دهه فعالیت، علاوه بر مدیریت و توسعه بنگاه صنعتی، برای گسترش همکاری میان صنعتگران و تقویت نقش بخش خصوصی در اقتصاد ایران تلاش کرد.

محسن خلیلی عراقی که بود؟

محسن خلیلی عراقی در تیرماه ۱۳۰۸ در تهران متولد شد. او پس از گذراندن تحصیلات متوسطه، در سال ۱۳۲۸ وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۳۲ در رشته الکترومکانیک فارغ‌التحصیل شد.

او فرزند محمود خلیلی، صنعتگر و از پیشگامان توسعه استفاده از گاز مایع در ایران بود. محسن پس از پایان تحصیلات دانشگاهی به پدرش پیوست و در مسیر توسعه فعالیت صنعتی خانواده قرار گرفت؛ مسیری که در نهایت او را به یکی از چهره‌های شناخته‌شده صنعت ایران تبدیل کرد.

فعالیت حرفه‌ای او در دوره‌ای آغاز شد که استفاده از گاز مایع برای مصارف خانگی در ایران هنوز فراگیر نشده بود و بخش مهمی از خانوارها برای پخت‌وپز از سوخت‌هایی مانند نفت و هیزم استفاده می‌کردند.

بوتان؛ صنعتی که زندگی روزمره ایرانیان را تغییر داد

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه محسن خلیلی عراقی، فعالیت در گروه صنعتی بوتان و توسعه صنعت گاز مایع در ایران است.

شرکت بوتان در سال ۱۳۳۲ با مشارکت محمود خلیلی و همراهانش شکل گرفت و زمینه را برای عرضه و توزیع گاز مایع در مصارف خانگی فراهم کرد. محسن خلیلی نیز در توسعه این مجموعه و گسترش تولید تجهیزات مرتبط با گاز نقش محوری داشت.

با گسترش فعالیت‌های بوتان، تولید و عرضه سیلندرهای گاز، اجاق‌های گازسوز و تجهیزات مرتبط توسعه یافت. تولید اجاق‌های سفری نیز از جمله اقداماتی بود که به استفاده گسترده‌تر از گاز مایع در خارج از محیط خانه کمک کرد.

اهمیت این تحول تنها به ایجاد یک بازار جدید یا توسعه یک شرکت صنعتی محدود نبود. دسترسی به گاز مایع، در کنار سایر تحولات زیرساختی، به تغییر شیوه زندگی خانوارها، کاهش وابستگی به سوخت‌های سنتی و گسترش استفاده از تجهیزات جدید در آشپزخانه‌ها کمک کرد.

پس از درگذشت محمود خلیلی در سال ۱۳۵۳، مسئولیت اداره شرکت بوتان بیش از گذشته بر دوش محسن خلیلی قرار گرفت. او در سال‌های بعد نیز در مسیر حفظ و توسعه فعالیت این مجموعه و ادامه فعالیت صنعتی در شرایط دشوار اقتصادی تلاش کرد.

از صنعتگری تا بنیان‌گذاری تشکل‌های صنعتی

کارنامه محسن خلیلی عراقی به فعالیت در بوتان محدود نبود. او از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری و توسعه تشکل‌های صنفی و صنعتی ایران به شمار می‌رفت.

خلیلی اعتقاد داشت صنعتگران برای حل مشکلات تولید، اصلاح مقررات و بهبود فضای کسب‌وکار نباید به اقدامات پراکنده و فردی متکی باشند. از نگاه او، تشکل‌های صنعتی می‌توانستند زمینه گفت‌وگو میان فعالان اقتصادی، انتقال تجربه و پیگیری جمعی مطالبات بخش خصوصی را فراهم کنند.

او پیش از انقلاب در شکل‌گیری تشکل‌های مرتبط با توزیع گاز مایع مشارکت داشت و پس از آن نیز فعالیت خود را در انجمن‌ها و نهادهای اقتصادی ادامه داد.

در مهرماه سال ۱۳۸۰، کنفدراسیون صنعت ایران با نقش‌آفرینی او راه‌اندازی شد؛ تشکلی که هدف آن گردهم‌آوردن انجمن‌ها و تشکل‌های صنعتی و تقویت مشارکت بخش خصوصی در مسائل کلان صنعتی کشور بود.

به همین دلیل، در کنار عنوان «پدر صنعت ایران»، از خلیلی با عنوان «پدر تشکل‌گرایی صنعتی» نیز یاد می‌شد.

تجربه دشوار صنعت در سال‌های پس از انقلاب

فعالیت صنعتی در ایران پس از انقلاب با تحولات سیاسی، تغییرات سیاست‌گذاری و دشواری‌های حقوقی و اقتصادی همراه شد. گروه صنعتی بوتان نیز از این شرایط جدا نبود و در سال‌های نخست پس از انقلاب با مشکلات و اختلافات حقوقی متعددی روبه‌رو شد.

محسن خلیلی در روایت‌های خود از آن دوران، از فشارهای ناشی از احضارهای قضایی، مشکلات اداره بنگاه و دشواری حفظ فعالیت تولیدی سخن گفته بود.

با وجود این مشکلات، او مسیر فعالیت صنعتی را ادامه داد و همچنان بر اهمیت تولید، کارآفرینی و حفظ بنگاه‌های اقتصادی تأکید داشت. این تجربه، بخشی از تصویری است که از او به‌عنوان صنعتگری با سابقه طولانی فعالیت در شرایط متغیر اقتصادی ایران به یادگار مانده است.

فعالیت اجتماعی؛ از صنعت تا حمایت از کودکان مبتلا به سرطان

یکی دیگر از ابعاد زندگی محسن خلیلی عراقی، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی و خیریه بود. او از بنیان‌گذاران و اعضای هیئت‌امنای مؤسسه خیریه محک، فعال در حمایت از کودکان مبتلا به سرطان، به شمار می‌رفت.

این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که دامنه مشارکت او به مدیریت بنگاه صنعتی و تشکل‌های اقتصادی محدود نبود و در حوزه مسئولیت اجتماعی نیز حضور داشت.

مسعود نیلی: دغدغه خلیلی فراتر از صنعت خودش بود

در پی درگذشت محسن خلیلی عراقی، مسعود نیلی، اقتصاددان، در یادداشتی از سال‌ها آشنایی خود با او نوشت و خلیلی را انسانی توصیف کرد که دغدغه توسعه ایران، اندیشه‌ورزی و تجربه عملی صنعت را در کنار یکدیگر داشت.

نیلی در این یادداشت تأکید کرد که خلیلی در طول بیش از ۲۵ سال آشنایی، حتی یک بار نیز درباره صنعتی که خود در آن فعالیت می‌کرد، با او صحبت نکرده بود؛ چراکه دغدغه‌اش فراتر از کسب‌وکار شخصی‌اش بود و آرزو داشت صنعتی‌شدن ایران را در دوران زندگی خود ببیند.

از نگاه نیلی، اهمیت صنعتی‌شدن تنها به افزایش تولید و گسترش فعالیت کارخانه‌ها محدود نمی‌شد. خلیلی بر این باور بود که حضور افراد در مناسبات مدرن کاری و تجربه عملی همکاری، می‌تواند به افزایش آگاهی اجتماعی، تقویت بلوغ رفتاری، مدارا و رواداری کمک کند.

این نگاه، توسعه صنعتی را از سطح یک برنامه اقتصادی فراتر می‌برد و آن را به بخشی از فرایند شکل‌گیری جامعه‌ای با مناسبات منظم‌تر و ظرفیت بیشتر برای همکاری تبدیل می‌کند.

میراث محسن خلیلی برای صنعت ایران

محسن خلیلی عراقی از نسلی از کارآفرینان ایرانی بود که در کنار ایجاد و توسعه بنگاه‌های اقتصادی، برای شکل‌گیری نهادهای جمعی صنعتگران نیز تلاش کردند.

میراث او را می‌توان در سه حوزه دنبال کرد: مشارکت در توسعه صنعت گاز مایع و تجهیزات گازسوز، تلاش برای تقویت تشکل‌های صنعتی و دفاع از نقش بخش خصوصی در اقتصاد، و پیگیری این ایده که صنعتی‌شدن باید در خدمت توسعه همه‌جانبه ایران باشد.

درگذشت او پایان زندگی یکی از چهره‌های باسابقه صنعت ایران است؛ اما تجربه چند دهه فعالیتش، بحث درباره نقش کارآفرینان، تشکل‌های صنعتی و بخش خصوصی در مسیر توسعه کشور را همچنان زنده نگه می‌دارد.