اختصاصی کلانشهر: میثم نوائیان(باستان شناس)-نیما فریدمجتهدی (گیلان‌شناس) - به باوری اساطیری‌، آب از جنس زن است و هر چشمه، ایزد بانویی دارد و چون مالِ زن‌‌هاست، آوردن آب کار زنان است. در تمام روستا‌ها آب آوردن از چشمه‌ها را زنان انجام می‌دهند و این موضوع به ایزدِ بانویِ آب مربوط است. 
چشمه‌های آب چون دختران باکره‌اند و مردان نبایست برای برداشتن آب به چشمه می‌رفتند (بهار‌،‌1377:287). در ایران باستان از ایزدی به نام آناهیتا مطلع هستیم که ایزدِ آب است و آتشِ مقدسِ ویژه‌ی خود را دارد‌. در کتیبه‌های پادشاهان هخامنشی هم از ایزد آناهیتا نام برده شده‌است ‌(بهار‌،‌1391‌‌:‌81‌). او زنی نیرومند‌، سپید و خوش‌اندام است با کفش‌های زرین و کمربندی دُر میان و جُبه‌ای پُربها، پرچین و زرین، گوشوارهای زرین بر گوش و تاجی با 100هزار گوهر در سر دارد. او بارور‌کننده‌ی زهدان هاست‌. اردیسور آناهید‌، الهه و مظهرِ آب‌ها است که پیوسته در نزدِ ایرانیان مقدس بوده‌است. هرمزد او را می‌ستاید و شاهانی مانند هوشنگ، جم‌، اژدی‌هاک، فریدون‌، گرشاسب، افراسیاب‌، کاووس و دیگران برای او قربانی می‌کنند و برای برآوردن نیاز‌های خود او را فرا می‌خوانند (همان،81:395).

چهارشنبه‌خاتون؛ تجلی باور به ایزدبانوی آب در گیلان

آب در باورِ مردم گیلان موجودی زنده‌، با شعور و دارای درک و فهم است و در فرهنگِ عامیانه‌، ایزدِ موکل بر آب‌ها یک تصور زنانه است. در گیلان باوری کهن و قوی وجود دارد به نام چهارشنبه‌خاتون‌، که نشانه‌ای از تقدس آب، برکت و باروری است. چهارشنبه‌خاتون، بانویی است که با صفاتی چون، گیسو بلند، ‌پری سیما و خوش‌اندام توصیف می‌شود (میرشکرایی، 1384‌: 456‌).

سکونت چهارشنبه‌خاتون در چاه‌های قدیمی و روایت‌های محلی

 در روستا‌های غرب گیلان باور به چهارشنبه‌خاتون بسیار عمیق است و این بانو به‌صورتِ هنجارترین‌، آرمانی‌ترین‌، زیبا‌ترین زنِ ذهنی هر فردی که موردِ مصاحبه قرار گرفت، توصیف شد‌. این بانو در بُنِ چاه‌های قدیمی و مخصوصاً چاه‌هایی که مستقیم به چشمه راه دارند، مسکن دارد (‌و اگر چاهی چشمه‌اش رو به قبله باشد بهتر است‌، که احتمالاً این اعتقاد مربوط به بعد‌از اسلام است) در طول سال این بانو فقط یک روز از چاه بیرون می‌آید و آن شبِ چهارشنبه‌ی آخر سال است. به‌همین خاطر نام این بانو چهارشنبه‌خاتون است‌. چهارشنبه‌خاتون‌، در فرهنگِ گیلان، زنی است خوش‌سیما، گیسو فروهشته و عریان که در زیر آب چاه‌های قدیمی متروکه پنهان شده‌‌است و فراخواندن آن در نیمه‌های شبِ چهار‌شنبه‌سوری و با آدابی ویژه،‌ می‌تواند سببِ باروری زنان نازا‌، اجابتِ طلبِ خیر و برآورده شدن آرزویی شود‌ (‌بشرا- طاهری، 1387 ‌:87‌). در صومعه‌سرا اعتقاد دارند که لباس بانو‌‌‌، شنل سفید است و کلاهی نیز بر سر می‌گذارد. در لاهیجان اعتقاد بر این است که لباس بانو، شبیه‌ی لباس عروس امروزی و در فومن معتقد به عریان بودن بانو هستند.

آیین فراخواندن چهارشنبه‌خاتون در شب چهارشنبه‌سوری

باور بر این است، برای دیدن چهارشنبه‌خاتون باید بعد‌از نیمه‌شبِ چهارشنبه‌ی آخر سال‌، سرِ کهنه‌ترین چاه آب منطقه بروند، لباس را به تمامی از تن به در کنند و سر در چاه فرو برند و بانو را صدا بزنند. آن‌گاه آب چاه می‌جوشد و چهارشنبه‌خاتون از آن بیرون می‌آید و سیلی‌ای به گوش کسی که صدایش کرده‌است، می‌زند. اگر او نترسید و نگریخت و یا بیهوش نشد هرچه از او بخواهد برایش فراهم می‌سازد. در شرقِ گیلان‌، فردی که می‌خواهد بانو را ببیند، نیت کرده و در مسیرِ چاهِ موردِ نظر به راه می‌افتد و در حینِ راه به ذکر دعا و آیاتی از قرآن می‌پردازد و شعر‌هایی هم به زبان گیلکی خوانده می‌شود و از حدود 50 متری چاه سه الی هفت مرتبه بانو را صدا می‌زند‌، بانو از شخصی که او را صدا زده می‌خواهد تا موهایش را بگیرد و از چاه بیرون بکشد. اگر نیت شخص پاک باشد و با اعتقاد و ایمان راسخ این کار را انجام داده باشد، بانو آن فرد را به آرزو‌هایش می‌رساند و در غیر‌این‌صورت بانو سیلی محکمی به او می‌زند و دوباره به بُنِ چاه می‌رود.

تفاوت آیین چهارشنبه‌خاتون در مناطق مختلف گیلان

در اطراف فومن صدا کردن به گونه دیگری است‌. کسی که می‌خواهد این بانو را ببیند، ابتدا تطهیر کرده و پس‌از اجرای مراسم چهارشنبه‌سوری، در حدودِ نیمه‌شب با کفگیر چوبی (‌کتره‌) به درگاه خروجی خانه آمده و ضرباتی هماهنگ به هم می‌زند (‌مانند کتره رقص‌) سپس بر سرِ چاه رفته و با صدای بلند بانو را صدا می‌زند و بانو بر کسی که نیت خوب و خیری داشته باشد، ظاهر می‌شود و به او یک سیلی می‌زند، اگر فردِ موردِ نظر بیهوش نشد و طاقت آورد، خواهش او را اجابت می‌کند. از نکات حائز اهمیت این است که هیچ مردی، حق صداکردن چهارشنبه‌خاتون را ندارد و اگر مردی این کار را بکند به خشم و غضب خاتون دچار می‌شود و زندگی‌اش نابود می‌شود و زن‌ها هم برای دیدن بانو باید تنها بر سر چاه بروند و کسی آن‌ها را نبیند.

نذر غذا، خانه‌تکانی و طلب برکت از چهارشنبه‌خاتون

در تالش، رسم است که شب چهارشنبه‌سوری مقداری از غذا‌های خود را در ظرفی می‌گذارند و در پشت خانه یا اطاق قرار می‌دهند تا چهار‌شنبه‌خاتون از آن بخورد و برایشان برکت بیاورد. بنا به باور‌های کهن‌، غروب چهارشنبه‌ی آخر سال چهارشنبه‌خاتون به خانه‌ها سر می‌زند و اگر خانه‌ای مرتب نباشد و یا برای نوروز خانه‌تکانی و آب جارو نشده باشد‌، خاتون اهل خانه را موردِ خشم قرار داده و به خانه تف می‌اندازد و برکت از آن خانه می‌رود. همچنین یک ملاقه‌ی نو را در یک پارچه‌ی سفیدِ آب ندیده پیچیده و در جای تاریک که رفت‌و‌آمد نمی‌شد، نیت کرده و می‌گذاشتند‌، آن‌وقت اگر در روز بعد پارچه از هم جدا می‌شد، می‌گفتند‌: «چهارشنبه‌خاتون خواسته‌شان را خواهد داد و اگر باز نشده بود، پاسخ منفی بود». در سنگر (اطراف رشت) هم در شب چهارشنبه‌سوری، زنان و دخترانی که حاجتی داشتند بر سر چاهی که اعتقاد داشتند در آن چهارشنبه‌خاتون سکنی دارد می‌رفتند و حاجت خود را درون چاه می‌گفتند.

نذرهای زنان گیلانی برای برکت کشاورزی و برآورده شدن حاجات

خانم‌های خانه‌دار احترام خاصی برای بانو قائلند و در مقابل از وی انتظار ادای حاجت و نذر‌ونیاز را دارند‌‌. در غروبِ چهارشنبه‌ی آخر سال، خانمِ خانه به باغ می‌رود و هفت بوته‌ی سیر می‌کند و برای چهارشنبه‌خاتون کنار می‌گذارد و نیت می‌کند تا در سال زراعی آینده، کشاورزی خوبی داشته باشد و آفت به باغ نزند و نیز از هفت نوع سبزی باغچه خود می‌چیند و آش سبزی به‌نام «چمل سبزی» آماده می‌کند و این آش را در هفت ظرف ریخته و در اطراف خانه قرار می‌دهد تا چهارشنبه‌خاتون آن‌را بخورد و برای اهل خانه دعا کند‌. عده‌ای در این شب کوکویی با هفت نوع سبزی درست می‌کنند و چند عدد کوکو را برسر چاه می‌گذارند تا خاتون ببیند و بخورد و دعای خیر برای اهل خانه بکند.

شباهت چهارشنبه‌خاتون و آناهیتا در باورهای کهن ایرانی

شباهت‌هایی بین تصور فکری‌، ذهنی و اجرایی مردم گیلان از ایزد آب وجود دارد و از لحاظ الگو‌های کهن، تشابه‌هایی بین آناهیتا و چهارشنبه‌خاتون دیده می‌شود. هر دو نقش برکت‌دهی و باروری برای خانم‌ها را دارند‌، مردان حق نزدیک شدن به حریمِ چاه‌ها و چشمه‌ها را که مأمن و مسکن چهارشنبه‌خاتون و آناهیتا است، ندارند‌، تصورِ زنانه ایزد آب در هر دو مورد مشترک است. هنوز در روستاهای فومن و صومعه‌سرا اعتقاد به چهار‌شنبه‌خاتون به قوت ادامه دارد و از بانو حاجت می‌خواهند و عنصر آب بسیار مقدس است زیرا که معیشت و اقتصادِ‌ ایشان با آب رابطه مستقیم دارد و شاید چهارشنبه‌خاتون یکی‌از راه‌های تسکین درد‌های روحی و جسمی زنان گیلانی از دیرباز تاکنون بوده‌است. در ادامه برخی‌از چشمه‌های همراه با باورداشت و مقدس گیلان معرفی می‌شوند.
 

#چهارشنبه‌خاتون #چهارشنبه‌_سوری #فرهنگ_گیلان #باورهای_عامیانه #اسطوره‌های_ایرانی #ایزدبانوی_آب #آیین‌های_کهن #نیما_فرید_مجتهدی  #میثم_نوائیان #چشمه‌های_مقدس_گیلان