علم‌واچینی در گیلان؛ پیوند سوگواری، همبستگی اجتماعی و زندگی کوهستانی

اختصاصی کلانشهر: میثم نوائیان (باستان‌شناس)-نیما فریدمجتهدی (گیلان‌شناس)-علم‌واچینی یکی‌از آیین‌های سنتی و مذهبی ارزشمند گیلان است که با سوگواری برای امام حسین (ع)، گردهمایی مردم و انتقال سنت‌های محلی از نسلی به نسل دیگر پیوند دارد.
 این آیین در مناطق مختلف گیلان، به‌ویژه نواحی کوهستانی شرق استان و منطقه دیلمان، شناخته شده‌است. 
مراسم علم‌واچینی در روستای شاه‌شهیدان از توابع رودبار، از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این سنت به شمار می‌رود. در این آیین، «علم» به‌عنوانِ نشان و نماد عزاداری مذهبی، در مراسمی ویژه برچیده می‌شود.

 این عمل در سنت‌های گوناگون گیلان زمان و شکل یکسانی ندارد؛ در برخی مناطق با پایان بخشی از مراسم سوگواری محرم ارتباط دارد، اما در نمونه مشهور شاه‌شهیدان، آیین در تابستان و معمولاً حوالی نیمه مرداد برگزار می‌شود. برگزاری تابستانی این مراسم، آن را از بسیاری از آیین‌های عزاداری که بر‌اساس تقویم قمری و در ماه محرم برگزار می‌شوند، متمایز می‌کند. علم‌واچینی را می‌توان فراتر از یک مراسم عزاداری، بخشی از میراث زنده مردم گیلان دانست؛ آیینی که در آن باور مذهبی، حافظه تاریخی، همبستگی اجتماعی و زندگی فصلی کوهستان به یکدیگر پیوند می‌خورند. ارزش آن تنها در قدمت احتمالی‌اش نیست، بلکه در تداوم مشارکت مردم و انتقال تجربه‌ها و سنت‌ها میان نسل‌هاست.

مراسم علم‌واچینی در ارتفاعات شرق گیلان

اوایل محرم، مردم هر محله، طی مراسمی خاص مسجد یا تکیه محل را سیاه می‌بندند و شب سوم پس‌از قتل امام حسین (ع) علم را جمع می‌کنند. در مناطق کوهستانی، آیین علم‌واچینی در روزهای جمعه تابستان، پس‌از برداشت محصول‌، همراه با سرود و شادمانی برگزار می‌شود که باید آن را جشن خرمن نامید و گوشه‌ای از آن همه شادمانی با آداب مذهبی ارتباط دارد. این مسئله به‌ویژه در بقعه کُمنی، تورار و شاه‌شهیدان (دیلمان) مشاهده می‌شود.

علم و ریشه‌های تاریخی آیین

عَلَم عبات است از یک تیر چوبی بلند با مقداری پارچه متبرک و رخت جوانان تازه‌درگذشته که به‌دور آن پیچیده بود. برخی محققین ریشه علم‌واچینی را به جشن خرمن یا جشن‌های زرتشتیان نسبت می‌دهند و سوگواری آن را برگرفته از سوگ سیاوش می‌دانند. برخی مانند بالایی‌لنگرودی (1384) عقیده دارند که این مسئله به دستگاه گاه‌شماری کهن برمی‌گردد که نقش عمده‌ای در شناخت آیین‌ها دارد.

وی بنا‌به نظر مهرداد بهار (249) معتقد است که هم‌چون عید باستانی مردم بین‌النهرین و ایلام، عید آغازین سال، عید بازگشت ایزد شهیدشونده دموزی بود که بنابه نظر معتقدان هرساله می‌مُرد و بازمی‌گشت. مرگ او، مرگ جهان گیاهی و حیات او، حیات مجدد جهان بود. این ایزدِ گیاهی شهیدشونده در ایران همان سیاوش بود.

پیوند سوگواری با چرخه کشاورزی و آغاز سال

این ایزد گیاهی شهیدشونده (در ایران سیاوش) در پایان یک دوره رشد گیاهان که معمولاً در فرهنگ کشاورزی برابر با پایان سال است، کُشته می‌شود و از این‌رو سوگواری بر او واجب است. اما چون بلافاصله با پایان یک سال، سال نو آغاز می‌شود که آغازی بر سال گیاهی یا کشاورزی جدید است، جشنی در پی آن سوگواری می‌آید.

این آیین در مناطق کوهستانی و کوهپایه‌های گیلان در ماه مرداد انجام می‌شود که هم‌ز‌مان با دروی برنج و گندم و اتفاقاً هم‌زمان با آغاز سال نو دیلمی (گالشی) است. ریشه علم‌واچینی نیز در واقع سوگ و جشن آغاز سال دامداران و کشاورزان کوه‌نشین بوده‌است.

زمان برگزاری و نقش مشارکت اجتماعی

روز برگزاری معمولاً جمعه یا دوشنبه است و در یکی‌از بقاع معروف منطقه که از اهمیت معنوی بیش‌تری برخوردار است، برگزار می‌شود. معمولاً کسانی‌که مرده‌ای در قبرستان آن بقعه دارند با‌ توجه ‌به توان مالی خرج مراسم علم‌واچینی را به‌شکل گروهی برعهده می‌گیرند. این افراد را «تکیه شریک» می‌نامند.

صبح روز مقرر دسته‌های زائران از مناطق مختلف به بقعه می‌آیند. در این روز اهالی بهترین لباس خود را می‌پوشند. علاوه‌بر مردم بومی، دست‌فروشان نیز بازارهای محلی تشکیل می‌دهند. قبل یا بعد‌از ناهار به زیارت بقعه می‌پردازند.

نذر، تبرک و برگزاری مراسم علم‌واچینی

گالش‌ها نیز در این روز گله‌های خود را به حوالی بقعه می‌آورند و شیر آن روز گله را به‌جهتِ تبرک و نذر یا به‌عنوانِ تعمیرات بقعه چه به‌شکل شیرخام چه به‌شکل فرآورده‌هایی چون پنیر به بقعه می‌دهند.

حوالی بعدازظهر یا عصر، برنامه‌ی اصلی علم‌واچینی انجام می‌شود. با بیرون آوردن علم، نوحه‌خوانان به نوحه‌خوانی می‌پردازند و مردم سینه‌زنی می‌کنند. کودکان و نوجوانان گالش دسته‌هایی از شاخه‌ی نورَس درختان و گاهی علف را برای تبرک به علم می‌مالند و رسم بر این است که علف تبرک شده را نباید به زمین بگذارند و باید آن‌را به دام‌های خود بدهند تا از بیماری در امان باشند.

دگرگونی‌های آیین در گذر زمان

امروزه برخلافِ قدیم بسیاری از مراسم علم‌واچینی مذهبی و مرتبط با مراسم محرم شده است. زمان برگزاری آن به روزهای عاشورا و دهه‌ی محرم انتقال یافته است. ازجمله علم‌واچینی‌های معروف در مناطق گالش‌نشین، علم‌واچینی اَته‌کوه (مردادماه)، چال‌دشت در املش (مهرماه) و شاه‌شهیدان (مردادماه) است.