کلانشهر: جنگ همیشه خرابی خانه‌ها، روستاهای خالی از سکنه، شهرهای دودآلود و خیابان‌های پرد از دود و سلاح‌های جنگی و سنگر بسته شده، انفجارهای پی در پی و در نهایت بدبختی و خانه به دوشی و مرگ را در ذهن متلبور می‌کند، اینها روی آشکار جنگ است اما در این میان آن بخشی که سال‌های سال از چشم‌ها و ذهن‌ها دور مانده، میزان آسیبی است که به طبیعت، محیط زیست و هر آنچه در آن است از حیوان تا گیاه وارد می‌کند، شاید عمق فاجعه انسانی جنگ به حدی زیاد است که دیگر مجال پرداختن به بخش‌های دیگر پیدا نمی‌شود، این در حالیست که اثرات تخریب محیط زیست در بلند مدت بر کیفیت زندگی انسان‌ها مشخص می‌شود و به مرور خود را نشان می‌دهد.

آمارها نشان می‌دهد فقط در اواخر قرن بیستم، ۱۱۸ درگیری مسلحانه در جهان رخ داد که ۶ میلیون نفر را آواره و مردم و محیط زیست را دچار عواقب سوء کرد، به اذعان کارشناسان و مسئولان، زمانی که جنگی در یک گوشه دنیا صورت می‌گیرد محیط زیست همه دنیا از آن متاثر می‌شود زیرا محیط زیست محدود به هیچ مرز جغرافیایی نیست بنابراین تاثیر جنگ و اقدامات خصمانه بر محیط زیست تمام دنیا دیده می‌شود و این تاثیر برای مدت‌های طولانی بعد از پایان جنگ نیز ادامه می‌یابد.

به همین دلیل در اصول ۲۴ و ۲۵ بیانیه‌ای که در ژوئن سال ۱۹۹۲ در شهر ریو پایتخت برزیل منتشر شد، به صراحت به نقش ویرانگر جنگ در محیط زیست و نقش مثبت صلح بر توسعه پایدار اشاره شد. در اصل ۲۴ این بیانیه آمده است «جنگ‌ ذاتا نابودکننده‌ توسعه‌ پایدار است‌. لذا، دولت‌ها باید در زمان‌ تضادهای‌ مسلحانه‌ به‌ قوانین‌ بین‌المللی‌ مربوط‌ به‌ حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ احترام‌ گذاشته‌ و پس‌ از خاتمه‌ جنگ‌ در صورت‌ لزوم‌ برای توسعه بیشتر مشارکت‌ کنند». 

به علاوه اصل‌ ۲۵ می‌گوید: «صلح‌، توسعه‌ و حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ وابسته‌ به‌ یکدیگر و غیرقابل‌ تفکیک‌ هستند».
با وجود آنکه کشورهای زیادی بیانیه ریو را امضا کردند اما بررسی‌ها حاکی از آن است که جنگ‌ها هنوز بیشترین آسیب را بر محیط زیست وارد می‌کنند.

به همین دلیل سازمان ملل متحد از سال ۲۰۰۱، روز ۶ نوامبر (۱۶ آبان) را به عنوان روز جهانی پیشگیری از سوءاستفاده از محیط زیست به هنگام جنگ و درگیری‌های مسلحانه نامگذاری کرده است تا به افزایش آگاهی‌های عمومی نسبت به تأثیرات زیان‌بار جنگ بر محیط زیست و منابع طبیعی و همچنین سوء استفاده‌ها و بهره‌برداری‌های نابه‌جایی که از این منابع به هنگام جنگ‌ها صورت می‌گیرد، بیشتر تاکید شود.

از آنجا که خرابی جنگ حد و مرزی نمی‌شناسد از این رو باید همه کشورها در کنار هم در صدد کاهش اثرات مخرب جنگ برآیند، به عنوان مثال می‌توان به جنگ تحمیلی ایران و عراق اشاره کرد که در فرایند آن عراق، تالاب هورالعظیم را خشک کرد تا دسترسی رزمندگان ایران را به خاک عراق محدود کند و اکنون بعد از گذشت سالها از پایان جنگ، پدیده و گرد  غبار دامن ایران را گرفته که منشاء آن همان بخش‌های خشک شده تالاب هورالعظیم است، یا جنگ کویت در سال ۱۳۷۰ که نمونه دیگری از این تاثیر منفی است، در طول این جنگ صدها حلقه چاه نفت در خلیج فارس به آتش کشیده شد که منابع آبی و دریایی گسترده‌ای را آلوده و هوا را غیرقابل تنفس کرد، همچنین رسوب ضخیم نفت و قیر صدها کیلومتر از سواحل خلیج فارس را پوشاند که براساس برخی گزارش‌ها نفت باعث مرگ حداقل ۳۰ هزار پرنده دریایی شد.

همچنین رها شدن زمین‌های کشاورزی و تبدیل شدن به کانون‌های گرد و غبار از دیگر آثار جنگ است، زمانی که داعش بخش زیادی از زمین‌های عراق و سوریه را اشغال کرد، زمین‌ها را به حال خود رها شدند و کانون‌های گرد و غبار را به وجود آوردند، تاثیر جنگ فقط در اینجا خلاصه نمی‌شود بلکه آثار زیانبار فیزیکی آن هنوز پابرجاست به این معنا که مین‌های کاشته شده در زمین در زمان جنگ جهانی دوم که حدود ۷۰ سال پیش بود هنوز در اروپا قربانی می‌گیرد یا مین‌های عراق هنوز در غرب کشور کشته به جای می‌گذارد اینها نشان می‌دهد که اثرات جنگ بمان است.

مسعود تجریشی معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست در این باره به خبرنگار محیط زیست ایرنا گفت: یکی از بزرگترین چالش هایی که نزاع و جنگ‌ها ایجاد می‌کنند جابجایی جمعیت است، اگر معضلات اجتماعی ناشی از جنگ را کنار بگذاریم موضوع زیست محیطی که مسائل بسیار حادی است و از اهمیت زیادی برخوردار است توجه چندانی به آن نشده، به عنوان مثال در جنگ داعش در عراق و سوریه زمین‌های کشاورزی زیادی رها و به کانون‌های گرد و غبار تبدیل شدند چون مردم جابجا شده بودند و زمین‌های کشاورزی خود را رها کردند.

وی افزود: در هشت سال جنگ تحمیلی هم شاهد جابجایی جمعیت زیادی در بخش‌های مختلف کشور بودیم، همچنین وقتی که دشمن وارد خاک کشور شد در بخش وسیعی اقدام به مین گذاری کرد که این کار باعث شد تا مدت‌ها این زمین‌ها غیر قابل استفاده شوند، حتی بعد از اینکه زمین‌ها پس گرفته شد اما باز مردم نمی‌توانستند به این زمین‌ها وارد شوند که یکی از تاثیرات مهم آن تبدیل شدن به کانون‌های گرد و غبار بود که هم در زمان جنگ تحمیلی، هم استقرار آمریکایی‌ها در عراق و همچنین در زمانی که داعش بخش زیادی از عراق و سوریه را در دست داشت مشاهده می‌شد.

تجریشی ادامه داد: در منطقه تاسیسات نفتی وجود دارد که نقطه ضعف طرفین محسوب می‌شود، در واقع در زمان جنگ طرفین چاه‌های نفتی همدیگر را هدف قرار می‌دهند که رگ حیاتی کشورها است که می‌تواند جابجایی را قوت بخشد و از طرف دیگر این چاه‌ها می‌توانند به عنوان منابع تامین مالی مورد هدف قرار گیرد.

وی اظهار داشت: این مشکل را در جنگ عراق علیه ایران، حمله آمریکا به عراق و عراق به کویت شاهد بودیم که تعداد قابل توجهی از چاه‌های نفتی در خلیج فارس به آتش کشیده شد و دود آنها تا کیلومترها به هوا بلند شد، بعد از آن مطالعاتی که انجام شد نشان داد که مقدار قابل توجهی از این دوده‌ها وارد سرزمین ما شد، بر روی خاک نشست، باران بارید و آنها را شست و وارد آبهای زیر زمینی کرد، گیاهان از آن تغذیه شدند، حیوانات خوردند و از این طریق به انسان برگشت.

معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: همچنین شاهد استفاده از مواد شیمیایی مختلف در جنگ‌ها هستیم به عنوان نمونه می‌توان به جنگ آمریکا در عراق اشاره کرد، در جنگ‌های اخیر آمریکایی‌ها در عراق، آمریکا از اورانیوم ضعیف شده استفاده کرد، امروزه افراد زیادی در دنیا هستند که به عنوان افراد ضد جنگ شناخته می‌شوند و مطالعاتی بر روی تاثیر اورانیوم بر آب و خاک انجام داده‌اند که نتایج نشان داد که اینها آثارشان را نه تنها بر روی آب و خاک گذاشتند بلکه از طریق هوا و زنجیره غذایی وارد چرخه حیات انسان شدند، آمارها در بیمارستان بصره سه تا چهار سال بعد از اینکه آمریکایی‌ها در عراق بودند نشان داد که کودکان ناقص الخلقه زیادی به دنیا آمدند، همچنین بر روی ساکنان منطقه عوارض و بیماری‌های جدی داشته است که تمام اینها بر می‌گردد به نوع سلاح هایی که در جنگ‌ها استفاده شده که هم بر انسان و هم بر محیط زیست خساراتی وارد کرده است.

وی گفت: غیر از این سلاح‌های شیمیایی در تاریخچه جنگ‌ها آمده که از  مواد شیمیایی مختلف نیز استفاده شده است، مثلا آمریکایی‌ها در جنگ ویتنام از یک ماده شیمیایی به نام «دیوال اُرنج» استفاده کردند و همه جنگل را از بین بردند تا بتوانند افراد دشمن را به راحتی شناسایی کنند، همین کار را می‌بینیم که عراقی‌ها انجام دادند یا در زمان حمله به ایران در سردشت و مهاباد شاهد استفاده از این مواد شیمیایی هستیم که بخش زیادی از طبیعت را نابود کردند و علاوه بر آن آثارش تا مدتها در چرخه غذایی انسان‌ها مشاهده می‌شد.

تجریشی اظهار داشت: حتی می‌بینیم زمانی که عراقی‌ها تا خرمشهر آمده بودند در خرمشهر و آبادان تعداد قابل توجهی از نخل‌ها را از بین بردند چون هم استتار صورت نگیرد و هم ورود نیروهای آنها راحت‌تر باشد، بنابراین زمانی که جنگ اتفاق می‌افتد یکی از قربانیان آن به صورت مستقیم طبیعت و محیط زیست است و به صورت غیر مستقیم تا سالیان سال می‌توانیم اثرات این تخریب  را در چرخه مواد غذایی و طبیعت ببینم که روی انسان هم مشاهده شده است.

وی درباره اینکه آیا ارزیابی زیست محیطی ناشی از تاثیر جنگ صورت نگرفته گفت: در خصوص ارزیابی زیست محیطی یادم نمی‌آید که گزارشی تهیه شده باشد اما مطمئن هستم که گزارش خسارتی که جنگ بر جنبه‌های مختلف وارد کرده، حتما یک بخشی به محیط زیست بر می‌گردد، می‌دانم برای حمله‌ای که عراق به کویت کرد مطالعاتی به لحاظ زیست محیطی انجام شد و تاثیر دوده‌ها را بر روی خاک، هوا و آب‌های زیر زمینی و مواد غذایی در قالب گزارشی تهیه و به سازمان ملل فرستاد. 


ایرنا