اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی دکتری آب وهواشناسی،سمانه نگاه دکتری هواشناسی- معمولاً می گویند تابستان خود را چگونه گذراندید؛ حداقل یکی از تیترهای انشاءهای زمان کودکی ما اینگونه بود. اما انگار این تیترها هم معنای خود را از دست داده اند. نه به خاطر بی پولی و فشار اقتصادی، بلکه زمانی این تیتر معنی داشت که تابستانی تمام شده بود.

 این سال ها انگار تابستان تمام نمی شود! تنها عناوین است که رنگ عوض می کنند نه فصل ها. شاید این روزها است که معنای زندگی در برخی مناطق جنوبی تر را لمس می کنیم. برای مناطق جنوبی ایران که شاید در معنا خیلی فصل ها عوض نمی شود و فصل ها به فصل گرم و سرد و خشک و مرطوب تقسیم می شود. اما یادمان نرفته که جوجه را باید آخر پاییز شمرد. اتفاقا در علم آب و مسئله منابع و مصارف آن چنین چیزی مصداق دارد. پاییز مهم است، پاییز نیمی از فصل سرد است که برای فلات ایران اهمیتی دوچندان دارد. پاییز زمانی مهم در سال زراعی است به خاطر اینکه با توجه به تقویم ایرانی مبتنی بر رفتار خورشید است و موتور محرکه جو هم از انرژی خورشیدی است و، انطباقی جالب توجه میان رویدادهای آب و هوایی و تقویم خورشیدی برقرار است.

پاییز زمان شروع عقب نشینی پرارتفاع جنب حاره ای (شرایط جوی گرم و پایدار) از فراز ایران و ورود سامانه های غربی است که برای این سرزمین رطوبت و خنکا به ارمغان می آورد. اما انگار نه آن ها قصد رفتن دارند و نه آن ها قصد آمدن.

استان گیلان پاییز خشک و البته گرمی را پشت سر گذاشت. میزان کاهش بارش استان در پاییزی که گذشت برابر با 6/32 درصد بود. با تاکید بر آبانی که خشکی قابل توجه 6/64- درصدی را ثبت کرد. اگر نگاه دقیق تری به این وضعیت بیاندازیم یعنی حداقل بر مبنای تقسیمات جغرافیایی وضعیت بارش را مورد تحلیل قرار دهیم شرایط مشخص تر می شود. میزان کاهش بارش در مناطق غربی استان 1/34 ، مرکزی 4/31 ، شرقی 19 و مناطق کوهستانی 5/56 درصد کاهش را نشان می دهد. اگر به آمار کاهش بارش مناطق کوهستانی نگاه دقیق تری بیاندازیم و بنابر تجربه، آمار ایستگاه ماسوله را از آن مجزا کنیم، میزان کاهش بارش مناطق کوهستانی گیلان به 4/70 درصد می رسد که با واقعیت آب وهوایی و خشکی امسالِ منطقه بیشتر همخوانی دارد. بنابراین وضعیت کوهستان به عنوان محل وقوع بارش های ماندگار بصورت برف و تامین کننده آب برای پایین دست، نامطلوب است.
مسئله بعدی شرایط نامطلوب دمایی استان گیلان در پاییز که منجر به تجربه شرایطی شد که کمتر در گیلان تجربه شده است. پاییز امسال با افزایش به طور متوسط 3 درجه ای دما نسبت به میانگین بلندمدت به پایان رسید و باز با ذکر این نکته که این افزایش در برخی از ایستگاه ها به 5 درجه هم رسید. در حوزه کوهستان هم تنها یک بار بارش برف قابل توجه را می توان ذکر کرد. این خشکی و کم بارشی اثر خود را در میزان جریان رودخانه های استان گیلان نمایان کرده است به طور متوسط در پاییز امسال جریان آب رودخانه های استان 46 درصد کاهش پیدا کرده است آن هم در فصل پاییز که پُربارش ترین فصل گیلان است. اما همانطور که می دانیم سد مخزنی سفیدرود بخش مهمی از بار تامین آب استان، حداقل در زمینه کشاورزی را به دوش می کشد. بنا بر گزارش شرکت آب منطقه ای استان گیلان، میزان حجم مخزن سد سفیدرود تا تاریخ 18 دی ماه 1402، برابر با 155 میلیون مترمکعب است.


میزان آورد رودخانه سفیدرود در پاییز امسال برابر با 78 میلیون مترمکعب است که نسبت به میانگین بلندمدت پاییز، 63 درصد کاهش را نشان می دهد. این سومین سال پیوسته است که با کاهشِ آوردِ رودخانه سفیدرود مواجه هستیم.

اگر به وضعیت بارشی استان هایی که بارش شان منتهی به سد سفیدرود می شود یعنی حوضه آبریز سفیدرود نگاهی بیاندازیم متوجه بخشی از علل کم آبی آن می شویم؛ میزان بارش در اردبیل 31، البرز 58، زنجان 58، قزوین 69 و کردستان 52 درصد کاهش را نسبت به میانگین بلندمدت نشان می دهد. بنابراین تا امروز، یعنی روزهای پایانی دی ماه خشک ما، وضعیت بارشی هم در حوضه سد و هم در استان مناسب نیست. هرچند امیدمان به دو ماه مانده در زمستان است با این حال، اهمیت برف های آبان، آذر و دی ماه غیرقابلِ انکار است و گرمای هوا با بلندشدن روزها و همچنین شروع رفتن به فصل جدید از بهمن ماه، همیشه نشان از اهمیت ماندگاری بر فهای نیمه اول فصل سرد را می دهد.

اما ارائه چنین گزارش هایی که البته غیرمعمول نیست و حداقل در یک و دو دهه اخیر مضمونی اینچنینی داشته است دردی از کسی دوا نکرده و تکرار مضمون هایی اینچنینی شاید متاسفانه منجر به عادی انگاری جریان هم منجر بشود.

نکته ای که شاید بتوان از مردم انتظار داشت رعایت مصرف است که البته در چندوچون آن بحث ها بسیار است. بسیاری سوال هایی زیادی را پیرامون چگونگی مصرف بهینه در مواجهه با آماده نبودن بسترها مطرح می کنند. سوالی که بسیاری از مردم در مواجهه با تذکر کارشناسان مطرح می کنند اشاره به نبود زیرساخت ها و امکانات مناسب در این زمینه و حتی عدم اجرای مصرف بهینه توسط دولت به شکل عام است. آیا در دستگاه های دولتی اصلاحی در زمینه شیرآلاتی، اتصالات و لوله های توزیع آب که موجب هدررفت آب است؛ انجام می شود؟ آیا در دستگاه های دولتی اجبار یا الزامی به شستن دائمی خودروهای دولتی است؟

آیا شبکه توزیع آب استان از استاندارد بهینه ای برخوردار است؟ آیا طراحی شبکه آب منازل، با الگوهای متناسب جهانی انطباق دارد؟ آیا امکان تصفیه فاضلاب ها و استفاده مجدد از آن ها (بازگردانی یا بازیافت) در مصارف غیر شرب و حتی شرب وجود دارد؟ آیا معماری و طراحی منازل مسکونی در گیلان انطباقی با شرایط آب وهوایی فعلی و چالش های گرمایش جهانی و تغییر آب وهوا دارد؟ و در نهایت سوالی که بسیاری از مردم از کارشناسان و دولتمردان گیلانی در این زمینه می پرسند این است که برنامه شما برای گذار استان از بحران خشکسالی یه به اصطلاح بهتر خشکی چیست؟ چه تمهیداتی اندیشیده شده است و آیا برای فردای بدون سد سفیدرود، که روز به روز خود را نمایان تر می کند، طرح عملیاتی وجود دارد؟ بدون شک بحران کم آبی را تنها می توان با خِرد و جدیت در پاسخ به این سوالات و ایجاد سازکارهای متناسب و جایگزین برای استان گیلان حل کرد.


اما درنگ های طولانی مدت در این زمینه پاسخگوی شرایط فعلی نیست. شاید امروز آن روزی است که حداقل در موارد معدود، تمهیدات اندیشیده شده استان یعنی اتمام دو سد شفارود و پُل رود کار را باید سریعتر به سرانجام رساند و با به روزسازی شبکه توزیع استان، مدیریت مصرف را بهینه کرد. در دنیای امروز، چشم به آسمان داشتن، الزاماً راهکار مناسبی نخواهد بود چون آسمان چون گذشته سخاوتمند نیست.

بارش های موثر فصل بهار سال هاست که استان را از خطر بحران رهانیده اما به استناد آمار و اطلاعات هواشناسی و شواهد محیطی، هر روز عدم قطعیت رخداد بارش های بهاری بیش از پیش می شود و آن روز است که خیلی دیر است.

بگذاریم که سالی کشاورز گیلانی تنها با شکر خدا، گفتن رفع بحران را جشن نگیرد؛ خدا رو شکر، امسال هم بارون اَمَره نجات بدا...