khanekhodro

نقد نمایش «آل مرخه» که در تئاتر شهر رشت روی صحنه رفت

 معجونی از رقص و آواز، شوخی‌های کلامی و استفاده زیاد از موسیقی


۱۴۰۳/۰۳/۳۱ - ۱۸:۵۴ | کد خبر: ۴۵۰۷۵ چاپ

هرگاه نمایش «آل مرخه» سعی می کند بدون اغراق داستان اصلی خود را پیش ببرد، موفق ظاهر می شود، به عنوان نمونه صحنه مرگ آلی در دستان سکینه باجی، لحظه ای زیبا و دارای کمدی محترمی است

 معجونی از رقص و آواز، شوخی‌های کلامی و استفاده زیاد از موسیقی
کلانشهر: مهرشاد کیارس- «آل مرخه» نام جدیدترین اثر نمایشی محمد رسائلی، در مقام کارگردان و به قلم مجید مژدهی بود که در اواخر خرداد ماه ۱۴۰۳ در تئاتر شهر رشت به نمایش درآمد.

مژدهی در نگارش این اثر، از «آل» که در فرهنگ بسیاری از کشورها و همچنین شهرهای ایران وجود دارد بهره گرفته بود، آل، یا همان زائو ترسان، موجودی است که اگر دسترسی به زن آبستن و تنها داشته باشد به سراغش آمده و بسته به اعتقادات و فرهنگ منطقه، آسیب های مختلفی را به زن وارد می کند.

در روز به دنیا آمدن سکینه، هفت تخم جن «آل مرخه» از پشت بام خانه به زمین می افتد و سکینه این میراث خود را هر سال می فروشد و برای میهمان خود که آل زیبایی است که در شب چهارشنبه آخر سال به خانه اش می آید لچک و آفتابه و...و وسائل سفره هفت سین می خرد بی که بداند هر یک از این آل مرخه ها شیشه عمر آن آل هستند و در این سالها او می آمده تا این تخم جن را که شیشه عمرش هستند پیدا کند و پس بگیرد و...

این پاراگراف را سازندگان اثر به عنوان توضیح نمایش در سایت فروش قرار دادند،توضیحی که در عین مختصر بودن می تواند خواننده را به خرید بلیت و دنبال کردن قصه ترغیب کند.

نمایش آل مرخه، داستانی دارد که دارای قابلیت های زیادی برای جذابیت و قصه گویی است، ضمن اینکه قالب کار به صورت کمدی و موزیکال انتخاب شده و می تواند این جذابیت را دو چندان کند.

قصه هزار و یک شب گونه ای که مژدهی خلق کرده، دارای عناصر بومی و آشنای زیادی است که می تواند به راحتی تماشاگر را جذب کند، ضمن اینکه استفاده از موسیقی محلی و فولکلور، نیز می تواند برای مخاطب جذاب و سرگرم کننده باشد.

بنابراین دستمایه اولیه برای تبدیل شدن به یک نمایش خوب وجود دارد، اما به واقع این اتفاق نمی افتد و نمایش آل مرخه، با یک نمایش کم نقص فاصله فراوانی دارد.

اصلی ترین دلیل این ناکامی به عقیده بنده، انتخاب قالب نمایش بود، یعنی اینکه سازندگان اثر و در راس آنها محمد رسائلی، تصمیم بگیرد کار را در چه قالبی ارائه دهد، اگر کمدی است ، تا چه میزان باید به وجه کمدی کار پرداخت و حتی جنس کمدی کار تا چه حدی وابسته به دیالوگ و تا چه حدی وابسته به شوخیهای کلامی و رقص و آواز است؟

آل مرخه، در باطن، کمدی شیرین و خوبی دارد، به عنوان نمونه، توضیحات سکینه مبنی بر چگونگی فوت همسران قبلی، تلاش عباس بنگاهی برای به دست آوردن توجه سکینه و ...

با وجود این ظرفیت خوب در ارائه یک کمدی خوش ساخت، آل مرخه تبدیل به معجونی شده از رقص و آواز ، شوخی های کلامی جنسی، فاصله گذاری های بی رویه و بیش از حد و استفاده بیش از اندازه از موسیقی...

آل مرخه ، بیش از اینکه بتواند داستانش را بیان کند تبدیل به جُنگ شادی و یا چیزی شبیه به آن می شود و از قابلیت های نمایشنامه اش به درستی استفاده نمی کند.

البته ذکر این نکته هم الزامی است که با پایبندی حداکثری به متن نمایشنامه و پرهیز از حجم زیاد رقص و آوازها، زمان نمایش بسیار کوتاه می شد، چرا که روایت خطی نمایشنامه بسیار کوتاه است و بدون بسط و گسترش دادن، ناقص به نظر می رسد.

عنصر موسیقی در همه آثار نمایشی می تواند نقش کمک کننده پررنگی داشته باشد، در آل مرخه، موسیقی متن و صداگذاری هم زمان روی صحنه یکی از نکات مثبت و قوی کار بود، صداگذاری ها و موسیقی درست سر جای خود و بدون خطا انجام می گرفت، اما در حالت کلی استفاده از موسیقی بسیار بیش از حد بود، در واقع موسیقی سعی داشت کمی داستان را پوشش بدهد و حال و هوای کمدی و مفرح کار را افزایش دهد، این حرکت تقریباً در تمامی نمایش هایی از این دست انجام می گیرد.

اینگونه کمدی، یعنی کمدی با تکیه بر خنده حداکثری گرفتن از مخاطب سالهاست در همه جای دنیا به اجرا درمی آید و برخلاف اعتقاد برخی، ارتباطی ویژه و معنادار با کشور خودمان نیز ندارد، بلکه هر زمان که مسائل مالی، از مسائل و دغدغه های هنری پیشی گرفت، به ناچار از کیفیت هنری اثر کاسته می شود، هر چند که مخاطب عام از کار استقبال می کند، با تعاریفی که از واژه «تئاتر آزاد» وجود دارد، نمی توان نمایش آل مرخه را کاملا منطبق با آن دانست اما می توان گفت که به خصوصیات یک تئاتر آزاد بسیار نزدیک است.

این مسئله بیش از هر چیز از مسائل مالی سرچشمه می گیرد و با هزینه هایی که اخیرا برای اجاره سالن ها به هنرمندان تحمیل می شود در آینده بیشتر شاهد اینگونه نمایش ها خواهیم بود.

اما شاید از خود بپرسیم که چه اشکالی دارد؟ مردم اینگونه کمدی را دوست دارند و تولیدکنندگان نیز از فروش آن راضی هستند...

در اینجا بدون تعارف و پرده پوشی عرض می کنم که اینگونه آثار نمایشی در طولانی مدت نه تنها کمکی به کلیت تئاتر نمی کنند بلکه به شدت ضربه زننده هستند.

مارشال یک نظریه ی جالب در اقتصاد هنر دارد که ما می توانیم از آن در اینجا استفاده کنیم. کالاهای فرهنگی خصوصیت اعتیادآوری دارند که آنها را از دیگر محصولات مصرفی خانوار متمایز می کند. این ویژگی در تئاتر آزاد هم دیده می شود به طوری که برای قشر خاصی از مخاطبان، افزایش مصرف، مصرف بیشتر این دسته از کالا را که در اینجا تئاتر آزاد است به همراه دارد. بنابراین با افزایش تماشای این دسته از تئاترها علاقه برای تماشای آنها بیشتر می شود که این خبر خوبی برای دست اندرکاران این نوع تئاتر است. اما خبر بد این است که با اینکه در کوتاه مدت مطلوبیت عامل تعیین کننده قیمت در این تئاتر است اما در دراز مدت فقط هزینه ی تولید، عامل تعیین کننده در برقراری تعادل پایدار بین عرضه، تقاضا و قیمت است.

یعنی بالاخره به جایی خواهیم رسید- خصوصا در شرایط زمانی و جغرافیایی که ما به سر می بریم - که یا هنرمند به خاطر فشارهای مختلف مجبور به کناره گیری از گروه خود می شود یا گروه به دلیل تفکر سرمایه داری خود و برای پایین نگه داشتن هزینه ها مجبور به اخراج هنرمند و جذب فرد ارزان تری می شود. *1

 

نکته دیگر در مورد آل مرخه، استفاده از فاصله گذاری بود، که آن هم گاه و بیگاه و بسیار بیش از اندازه استفاده شد، فاصله گذاری، در واقع تلنگری است بر تماشاگر که او را از غرق شدن در واقعیت برهاند و به او یادآور شود که مشغول تماشای یک نمایش، به معنای ساختگی و تنها نمودی از حقیقت است، حال آنکه در آل مرخه، اپراتور موسیقی که البته در زمینه نوازندگی وظیفه خود را به درستی انجام می دهد، به تماشاگران توضیح می دهد که چون بازیگر درگیر پروژه دیگری است نمی توانستیم او را کچل کنیم، شما او را کچل تصور کنید.

کمی بعد برای استفاده از سرویس بهداشتی به پشت صحنه می رود، بازیگر خانم اندکی بعد کارگردان را صدا می زند که به دلیل نبود موسیقی قادر به ادامه نیستم، کارگردان از پشت صحنه می گوید که بهتر است دقایقی را صبر کنیم، و به همین شکل برای دقیقه ای کار در سکوت و در بطالت می گذرد...

به نظر می رسد باید به درک صحیحی از فاصله گذاری برشتی و نحوه استفاده آن رسید، فاصله گذاری به معنای رهاسازی کار فی امان الله نیست، و کارهایی که گاها در صحنه شاهد هستیم دیگر شبیه یک حفره کوچک برای فاصله گذاری نیست ، بلکه بیشتر به دره عمیقی می ماند که همه چیز را به دست فی البداهه کاری می سپارد.

از همین روست، قرار دادن دو خانم جوان در بین تماشاگران که به برخی اکت های بازیگران واکنش نشان می دادند که قبلا مژدهی در نمایش دروغ نیز این کار را انجام داده بود.

یک شوخی وقتی بارها تکرار می شود دیگر آن اثر عمیق و خوشایند اولیه را از دست خواهد داد، بازی خانم محسنی، گر چه دارای قابلیتهای زیادی است اما همچنان او و تیم سازنده مجبور است برای همراهی مخاطب اشعاری از جمله (مهوش، پریوش، چه بد کرد، شوهر کرد و....)  بخواند، چرا که کمدی اثر وابسته به بازیگر و طنازی اوست و نه روایت نمایشنامه.

همچنان هرگاه نمایش سعی می کند بدون اغراق داستان اصلی خود را پیش ببرد، موفق ظاهر می شود، به عنوان نمونه صحنه مرگ آلی در دستان سکینه باجی، صحنه ای زیبا و دارای کمدی محترمی است که در کلیت اثر بسیار کم یافت می شود.

تردید دارم، در پایان برای عوامل، آرزوی ادامه این مسیر را داشته باشم، چرا که ساخت کمدی هایی از این دست در طولانی مدت بسیار ضربه زننده و در تناقض با روح کلی تئاتر که همان فرهنگ سازی است خواهد بود، اما آرزو دارم هیچ هنرمندی از روی اجبار، اثری را تولید نکند...

پی نوشت

*1-مطلبی تحت عنوان (کمدی سبک) تا کجا ادامه دارد؟ به قلم بهزاد باقری، پژوهشگر تئاتر، منتشر شده در سایت ویرگول