طبیعتاً باید جوابی برای این بی منطقی بیابید، ارجاع آن به شوخی بودن شاید منطقی در دلِ بی منطقی آن است. استدلال مسخره ای است، بله. ولی باور کنید گاهی باید سر به شوخی و سرخوشی زد تا بعضی چیزها را هضم کرد. یکی از آن موارد عدم توجه به ظرفیت های محیطی در ایران و بهره برداری نابخردانه آن است. یکی از این موضوعاتی که انگار سر حل شدن ندارد مسئله آب است و یکی از این مواردی که گاهی خبرهایش کاری می کند که آدم فکر کند شوخی همین آب. شاید مثل شوخی های آبکی، آبکی باشد!!! موضوع دشت های بحرانی و ممنوعه ایران دیرزمانی است که فضای رسانه ای ایران را به خود جلب کرده. در اینجا هم هدف این نیست که به واکاوییِ چرایی و چگونگی این مسئله بپردازیم. ولی وقتی مخاطبی مثل نگارنده، که اتفاقاً مخاطبی عادی است یعنی اینکه مسئولیتی در این زمینه ندارد و مایملکی هم در مناطق ممنوعه و طبیعتاً خیلی عادی فکر می کند که همه چیز باید به شکل مشخص و اصولی در جریان باشد و در دشت های ممنوعه نه تنها مقررات مرتبط با این دشت ها موردِ توجه قرار گیرد، نباید با مواردی غیر از آن برخورد کند.

انتظار نگارنده این است که مثلا در دشت های ممنوعه، اگر هم به دلایل سیاسی-اجتماعی برخوردی با مصارف غیرقانونی صورت نمی گیرد، حداقل مصارف جدیدی تعریف نشود. حالا اقدامات ترمیم کننده مختلف آبخیزداری وآب خوان داری و دیگر، در حال احیا یا حداقل جلوگیری از نابودی سفره های آب زیرزمینی این مناطق و جلوگیری از برخی از تبعات این مانند فرونشست، بماند.

بنا به اطلاعات مدیرکل دفتر کنترل سیلاب سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، تاکنون ۷۲۱۷ مورد سیل در کشور ثبت شده و طی سال های اخیر تعداد دشت های ممنوعه و بحرانی در کشور به ۴۱۰ دشت رسیده است. طی سال های اخیر افزایش تعداد دشت های ممنوعه و بحرانی به ۴۱۰ دشت (۶۰۹ دشت کل کشور) و بیلان منفی و کسری بیش از ۱۴۰ میلیارد مترمکعب در آبخوان ها با نرخ فرونشست ۱۲ تا ۳۰ سانتی متری سطح آبخوان های کشور وضعیت نگران کننده ای را به وجود آورده است (فارس-1402). حال چرا، این بحث ها پیش کشیده شد، مسئله این یادداشت دشت پُربرکت قزوین است. دشتی که درست است در حوضه آبریز سفیدرود قرار نگرفته و بالطبع نباید نگارنده ی گیلانی این یادداشت به آن توجه کند، اما این توجه از سر دل سوزی برای یکی از باقدمت ترین و زرخیزترین مناطق کشاورزی ایران است.

قزوینِ زرخیز

یکی از دشت های مهم و معروف بحرانی ایران دشت قزوین است. که هم با توجه به سوابق تمدنی و سایت های باستانی آن و همچنین شواهد بصری و اطلاعات موجود از مراکز مهم استحصال مناطق کشاورزی در ایران است.

دشت قزوین به عنوانِ یکی از مرغوب ترین دشت های کشور با داشتن تنها یک درصد از وسعت کشور، بیش از ۴ درصد محصولات موردِ نیاز کشور را تأمین می کند.
استقرار ۱۰ درصد صنایع کشور در این دشت، استقرار صنایع فولادی و آب بَر و همچنین کشاورزی غیر اصولی به همراه استفاده بی رویه از آب های زیرزمینی زمینه کاهش آبخوان ها را در این دشت فراهم کرده است.

این در حالی است که حسین اینانلو کارشناس حوزه محیط زیست با بیان اینکه سطح ایستایی آب خوان های زیرزمینی در دشت قزوین ۳۲ متر از سطح زمین پایین تر بوده است، گفت: در ۲۰ سال گذشته، روند کاهشی بوده و امروز به ۴۷ متر رسیده است.
وی افزود: اگر پایین رفتن سطح آب خوان ها در این دشت ادامه پیدا کند به زودی به انتهای آبخوان رسیده و آب نیز در این دشت تمام می شود (مهر).

خوب همین چند سطر برای خواننده طبیعتاً اهمیت دشت قزوین را هم از لحاظ تامین مایحتاج مردم ایران و هم توجه به شرایط بحرانی آن روشن می کند.

اگر شما مسافر بین راهی در مسیرهای مهمی مثل رشت-قزوین یا زنجان-قزوین باشید که از جمله کانال های ارتباطی مهم ارتباط غرب-شرق و جنوب-شمال است حتماً از جوار شهر قزوین از میانه دشتِ قزوین رد شده اید و یا می شوید.
اگر بخواهیم آدرس دقیق تری به شما بدهیم، از حوالی مجتمع خدماتی-رفاهی بافه، حداقل در ظرف 5 سال اخیر، مزارع دیم این منطقه که دیرزمانی در این محدوده وجود داشتند در حال تغییر کاربری هستند.


مزارع دیم دشت قزوین در محدوده جاده رشت-قزوین، حوالی مجتمع خدماتی-رفاهی بافه، طی 5 سال اخیر، در حال تغییر کاربری هستند. لابد می پرسید چه کاربری؟ مسکونی، صنایع، خدماتی. چراهای زیادی در این ارتباط وجود دارد اما از جمله نکات متاثر کننده ، تغییر کاربری این مزارع از کشت دیم به محصولات باغی است

باور نمی کنید. اگر کمی دقت کنید در چند سال اخیر شاهد رشد قارچ گونه تانکرهای چندهزار لیتری آب در میان مزارع دیم کنار جاده و اطراف آن هستیم.

علاوه براین غرص درختان عمدتاً مثمر. این تانکرها عمدتاً بر روی بناهای تازه تاسیس، به ویژه تک اتاقک و منابع آبی که اکثراً بر سر این سازه ها، قرار گرفته است.

شخصا به دلیلِ رفت وآمد زیاد از این محدوده شاهد گسترش و رشد روزافزون منابع آب تا کیلومترها دوردست در این منطقه از دشت قزوین بوده ام.

حداقل در 5 سال اخیر، بررسی شرایط منابع آب در این منطقه از دشت قزوین بیانگر آن است که هیچ رودخانه دائمی در محدوده جاری نیست.
بنابراین طبیعتاً باید آب این منابع از جایی تامین شود. آن جا کجاست؟ منابع آب زیرزمینی!

طبیعتاً برای این مسئله کارشناسانی هستند که بتوانند پاسخگو باشند. اما به طور کلی وضعیت فعلی منابع آب زیرزمینی توانی برای تامین نیازهای تازه ندارد. تنها رودخانه دائمی در نزدیکی این منطقه، البته نزدیکی که چه عرض شود، در حوالی این منطقه رودخانه شاهرود است که مسیری حدوداً 45 کیلومتری و کوهستانی بالغ بر یک ساعت و نیم را دربرمی گیرد.

آیا رودخانه شاهرود، توان تامین حجم عظیم ظرفیت تانکرها را در چنین سطح وسیعی دارد؟ البته این  هم پاسخ کارشناسان همان حوزه را می طلبد. فرض را بر این می گذاریم که این امکان هست و مجوزهای آن داده شده وگرنه تعبیه ی هزاران تانکر آب در مزارع دیم و تغییر آن ها به با غ های میوه، آن هم در این سطح و حجم بدون شک از چشم ها به دور نمی ماند و طبیعتاً مجوزهای لازم هم اخذ شده است. اما سوالی بی جواب می ماند؟ چرا در این دشتِ خشک و متاثر که اتفاقاً شرایط آّب وهوایی اش هم دگرگون شده و به شدت در مضیقه است، چنین طرح جایگزینی پیشنهاد شده است؟

ما مردم سختکوشی هستیم در تاراج خودمان. حوالی شهر و دیارمان، جنگی در جریان است، رقابتی سخت،بین همه ما، رقابت در بی وطنی. حتی شوخی بودن این اتفاقات، به شدت آبکی است. شوخی های آبکی در زمانه ای که آب نایاب است، شاید مُسکنی باشد بر لبان تشنه مان.