اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی(دکتری جغرافیا) سمانه نگاه (دکتری هواشناسی)- نمودار تهیه شده بر مبنای اطلاعات برداشتی از ایستگاه های هواشناسی استان گیلان در شهریور 1403 را نمایش می دهد؛ مبنای این اطلاعات پدیده های است که شفافیت آسمان را گرفته یا به بیان بهتر منجر به تیرگی جو می شوند.

این در جایی مثل استان گیلان یعنی گردوخاک. اما چه چیز در این نمودار قابلِ توجه است که منجر به نوشتن یادداشتی پیرامون آن شد؟ دو نکته مهم که باید آن را به عنوانِ ساکنین این سرزمین بدانیم:

نکته اول: بیش از دو سوم یک ماه، یعنی ماه شهریور در شهرستان های ساحلی غربی استان گیلان هوا خاک آلود یا غبارآلود بوده است. هرچند فراوانی این پدیده الزاماً نشان از شدت آلودگی نیست ولی حداقل با همین اطلاعات دم دستی می دانیم که مثلاً 25 روز از هوای شهرستان های آستارا و تالش در مناطق جلگه ای دچار پدیدۀ گردوخاک بوده است.

این مسئله چرا می تواند یک مشکل باشد؟ برای اینکه این حجم از آلودگی هوا در یکی از خوش آب وهواترین مناطق ایران تجربه می شود. یعنی استان گیلان که سال های سال به دلیل تمیزی ذاتی هوای آن که به دلیلِ نقش عوامل جغرافیایی مانند وجود دریای کاسپین، جنگل های هیرکانی و رشته کوه های البرز و همچنین نقش شرایط جغرافیایی اقتصادی که به دلیل فقدان توسعه صنعتی می باشد، آب وهوای این منطقه به پاکی شهرت داشته است. همین دلیل هم بود که تا سال های سال افرادی که دارای بیماری های تنفسی و قلبی و عروقی بودند، به توصیه پزشکان یا برای مدتی کوتاه یا شرایط به شکل مهاجرت به این مناطق می آمدند. چهره جدید تر این جذابیت خود را در گردشگری پزشکی و همچنین سلامت نشان می داد. حال این آخرین تنفسگاه مردم ایران چنین در گردابِ گردوخاک فرو رفته است.

نکته دوم: توزیع جغرافیایی خاصِ مناطقِ با فراوانی گردوخاک بالاتر در جغرافیای گیلان است. فراوانی بیشتر گردوخاک در شهرستان های غربی استان.                                                

پرسش اینجاست که چرا گردوخاک در غرب گیلان بیشتر و منشاء آن کجاست؟ منشاء این گردوخاک بیابان های آسیای میانه یا همان کشورهای ترکمنستان، ازبکستان و... است.  به این دلیل که منبع گسیلِ گردوخاک در آن سوی دریای کاسپین متناظر با بخش غربی استان گیلان یعنی شهرستان های آستارا و تالش قرار گرفته است. به همین دلیل ساده که موقعیت جغرافیایی این شهرستان ها که در استان گیلان از عرض جغرافیایی بالاتری نسبت به دیگر بخش های شرقی و مرکزی استان، هم ارز و هم ردیف با منطقه آسیای میانه قرار دارند. بنابراین کافی است جریانی شرقی-غربی از روی بیابان های آن سوی دریای کاسپین از ترکمنستان برخواسته شود مناطق غربی استان گیلان را درگیر خود کند. 

 چرا در ایستگاه های ساحلی بیشتر است؟ پیرو بحث قبلی در این زمینه، با توجه به اینکه بیابان های آسیای میانه دقیقاً در جوار دریا قرار دارند و بعد از عبور از روی دریا طبیعاً به اولین جایی که ورود می کنند  مناطق ساحلی است. این مسئله در آمار بالاتر دیگر ایستگاههای ساحلی خود را نمایش می دهد مانند رودسر. کاهش و نبود گردوخاک در ایستگاههای کوهستانی و جنوبی استان تاکیدی دیگر بر نقش منابع گردوخاک شمال در گسیل گردوخاک به منطقه است.