اختصاصی کلانشهر: سمانه کوهستانی- دانش آموخته دکتری جامعه شناسی فرهنگی دانشگاه گیلان: تا حالا دقت کرده اید چرا وقتی گوشی را برمی دارید، زمان از دستتان درمی رود؟ چرا بالا و پایین کردن صفحات اینستاگرام مانند قدم زدن در یک مسیر بی انتها تمام ناشدنی است؟ دلیلش این است که در دنیای امروز همه به دنبال چیزی گران تر و کمیاب تر از پول هستند: توجه.

توجه، ساده ترین و ارزشمندترین منبعی است که در اختیار داریم. هر لحظه ای که به چیزی نگاه می کنید، فکر می کنید یا روی آن مکث می کنید، بخشی از زندگی تان را به آن اختصاص می دهید. این روزها، شبکه های اجتماعی همین توجه شما را به عنوان کالایی بی نهایت ارزشمند به دست آورده اند، همان مفهومی که در زبان تخصصی به آن «اقتصاد توجه» گفته می شود.

اما توجه چگونه در دنیای دیجیتال ارزشمند شده است؟ مغز انسان طوری طراحی شده که به محرک های جدید و غیرمنتظره واکنش نشان دهد. هر بار که پُستی رنگارنگ، ویدیویی خنده دار یا جمله ای احساسی در اینستاگرام می بینید، مغزتان پیام ساده ای می فرستد: «بمون، رَدِش نکن، این هم جالبه!» و الگوریتم ها دقیقاً همین پیام ها را دریافت می کنند. نتیجه؟ محتواهای مشابه بیشتری به شما نمایش داده می شود تا شما حتی متوجه گذر زمان نشوید.

این چرخه پایان ناپذیر است، زیرا هر ثانیه ای که آنلاین هستید، پول سازی می کنید. نه برای خودتان، بلکه برای پلتفرم ها و شبکه هایی که از تبلیغات در این فضا درآمد دارند. هر کلیک، لایک و لحظه ای که درگیر می شوید، برای شرکت های پشت این شبکه ها معادل پول است. به همین دلیل است که همه چیز در این فضا طوری طراحی شده تا توجه شما را به هر قیمتی جذب کند.

اما این تنها یک موضوع اقتصادی نیست؛ این فرایند، زندگی اجتماعی و فرهنگی ما را هم دگرگون کرده است. در حال حاضر، مفهوم شهرت به شکلی عمیق تغییر کرده است. هر کسی می تواند با تولید محتوایی خلاقانه یا جنجالی به هزاران یا حتی میلیون ها فالوور برسد. اما در کنار ویژگی های مثبت، این فرایند جنبه های منفی هم به دنبال دارد. افراد در رقابتی بی پایان برای جلب توجه، گاهی محتواهایی کم عمق، سطحی یا حتی گمراه کننده تولید می کنند و از این راه دنبال کنندگان و درآمد زیادی کسب می کنند.

البته، این پایان ماجرا نیست. قدرت توجه می تواند در راستای اهداف مثبت نیز به کار رود. فکر کنید زمانی که یک کمپین اجتماعی، مانند آگاهی بخشی درباره یک بحران محیط زیستی، همه گیر شود، چه اتفاقی روی می دهد؟ میلیون ها نفر توجهشان را بر یک موضوع متمرکز می کنند و تغییراتی واقعی به وجود می آید. این موضوع نشان می دهد که توجه، فراتر از یک منبع اقتصادی، ابزاری است که می تواند برای ایجاد تغییرات اجتماعی نیز استفاده شود.

اما سؤال مهم این است: آیا ما بر توجه خود کنترل داریم یا شبکه ها و پلتفرم ها آن را هدایت می کنند؟ زندگی دیجیتال ما به بازاری پرهیاهو تبدیل شده است؛ بازاری که همه در آن برای جذب توجه و نگاه ما با یکدیگر رقابت می کنند. در چنین فضایی، یاد گرفتن اینکه کجا و چگونه توجه مان را سپری کنیم، حائز اهمیت است.

مسئله این نیست که کمتر در شبکه های اجتماعی آنلاین باشیم. مسئله، حضور و فعالیت آگاهانه در این شبکه هاست. بدین معنی که خودمان به طور هدفمندانه انتخاب کنیم که به چه چیزی توجه کنیم، چه کسانی را دنبال کنیم و کجا وقتمان را سپری کنیم. زمانی که توجه مان را آگاهانه خرج کنیم، نه تنها زندگی مان پربارتر و معنادارتر می شود، بلکه می توانیم در ایجاد تغییرات مثبت هم سهیم شویم.

بار دیگر که اینستاگرام را باز کردید و در حال بالا و پایین کردن صفحات و محتواهای مختلف بودید، کمی مکث کنید. به این فکر کنید که توجهتان، این منبع گرانبها، را کجا سپری می کنید. شاید همین مکث کوچک، آغاز یک تغییر بزرگ باشد.